“Интеллектуал гегемония” (фикрий ҳукмронлик) ёки “маданий империализм”

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Инсоннинг энг олий фаолияти бўлган фикрлаш – бу воқеликни онг чиғириғидан ўтказиш, маълумотларни таҳлил қилиш ва улар асосида муайян хулоса чиқариш жараёнидир. Бироқ ҳар қандай фикрлаш маълум бир таянч нуқтасига, яъни муайян мезонга асосланиши шарт. Зеро, пойдеворсиз бино бўлмаганидек, асоссиз фикр ҳам мавжуд эмас. Фикрлашнинг моҳияти шундаки, инсон борлиқни ўз қадриятлар тизими (маънавий фильтр) орқали кўради ва баҳолайди. Бугунги глобаллашув – шунчаки технологиялар алмашинуви эмас, балки дунёни ягона мафкуравий қолипга солиш, Исломий қадриятлар ва Умматнинг маънавий бирлигини емиришга қаратилган мафкуравий истилодир. Шу сабабли, замонавий империализм тушунчаси айнан мана шу маънавий пойдеворга ҳужум қилиш орқали ўз шаклини ўзгартирди.

Ғарб мусулмоннинг эътиқодига душман бўлгани учун Исломни зеҳнларда кучсизлантириш мақсадида Умматни ўз илдизларидан – уни бирлаштириб турган ягона ақидадан, Исломий ҳаёт тарзидан ва тарихий таянчларидан узиб қўйишга интилади.Чунки, илдизисиз дарахтни ҳар қандай мафкуравий шамолда йиқитиш осондир. Шу сабабли, бугунги истило ерларни босиб олиш эмас, балки онгларни эгаллаш ва инсоннинг ички “ўлчов бирликлари”ни алмаштириш орқали намоён бўлмоқда.

Ғарб дунёқарашининг мусулмон жамиятларига сингдирилишида асосий қуроллардан бирига айланган “танқидий фикрлаш” тушунчаси аслида интеллектуал гегемониянинг замонавий ниқобидир. Бу атаманинг илдизларига назар ташласак, унинг ишлатилиш услуби Ғарб маҳсули бўлиб, тарихи диний мезонларга эмас, динга қарши исёнга – Ренессанс даврига бориб тақалади. Ўша даврда Рене Декарт, Иммануил Кант ва Фрэнсис Бэкон каби файласуфлар “танқид”ни черков ҳукмронлигига ва дин мезонларига қарши қурол сифатида шакллантиришган. Уларнинг мақсади – ҳақиқатни аниқлашда динни чеккага суриб, унинг ўрнига “мутлақ эркин ақл”ни (Рационализм) тахтга ўтказиш эди. Шу сабабли, “танқидий фикрлаш” табиатан диний пойдеворларни тафтиш қилиш ва инкор этиш учун яратилган.

Гарчи бу иборанинг замирида ётган грекча “kritikos” сўзи “саралаш” маъносини англатса-да, Ғарб мафкураси уни аслиятдан узиб, Исломий фикрлаш тариқатига қарши йўналтирилган услубий тузоққа айлантирди. Улар таклиф этаётган “танқидий фикрлаш” – маълумотни холис саралаш эмас, балки Илоҳий мезонни инсон ақли ва нафси билан алмаштиришга уринишдир. Бу ерда “танқид” фақат бир томонлама ишлайди: мусулмон ўз эътиқодий асосларига шубҳа билан қараши ва уларни “замонавийлаштириш” ниқоби остида тафтиш қилиши лозим, аммо Ғарбнинг дунёвий-либерал тузумларини сўзсиз “тараққиёт мезони” сифатида қабул қилиши шарт.

Ғарб экспертлари ва стратегик марказлари бу мақсадни очиқдан-очиқ баён қилишган. Масалан, машҳур RAND Corporation таҳлилий марказининг “Фуқаролик ва демократик ислом” (Civil Democratic Islam) ҳисоботида мусулмон дунёсини ичкаридан ўзгартириш учун “анъанавий ва фундаментал қарашдаги мусулмонларга қарши замонавий (либерал) мусулмонларни қўллаб-қувватлаш” кераклиги алоҳида таъкидланади. Бу қўллаб-қувватлашнинг асоси – исломий тушунчаларни ғарбча “танқидий” талқинда қайта кўриб чиқишдир. Таълим соҳасидаги ислоҳотлар ҳам айнан шу мақсадга йўналтирилган. АҚШнинг таълим бўйича стратегик маслаҳатчилари ва собиқ USAID каби ташкилотлар экспертлари мусулмон ўлкаларидаги таълим дастурларини “модернизация қилиш” ниқоби остида диний таълимни ижтимоий ҳаётдан ажратиш ва ўқувчиларга “дунёвий қадриятлар устуворлиги”ни сингдиришни таклиф этишади. Машҳур Ғарб таълим эксперти Шерил Бенард мусулмон жамиятларидаги мактаб дарсликларини қайта кўриб чиқиш, улардаги “муросасиз” деб ҳисобланган диний матнларни чиқариб ташлаш ва ўрнига ғарбча демократик тамойилларни киритиш зарурлигини очиқ айтган. Британиялик сиёсатшунос Бернард Льюис эса мусулмонларнинг сиёсий ва ижтимоий онгини ўзгартириш ҳақида гапирганда, уларнинг ички қадриятларини Ғарб моделлари билан алмаштириш зарурлигини таъкидлаган. Яъни уларнинг қарашлари шуни тасдиқлайдики, Ғарб учун мусулмоннинг “танқидий фикрлаши” – бу унинг ўз диний қадриятларидан масофаланиши ва Ғарб мафкураси олдида тиз чўкишидир.

Исломда ҳақиқатнинг мезони ваҳий, яъни Қуръон ва Суннат бўлиб, воқеликнинг яхши ёки ёмонлиги айнан шу илоҳий тарозида тортилади. Ғарб эса бунинг ўрнига инсон ақлининг мутлақлиги ва моддий далилларга таянган “рационализм”ни таклиф этаркан, аслида мусулмонларни ўзлигини англатишдан эмас, балки ўз қадриятларига шубҳа билан қарашдан иборат маънавий тузоққа етаклайди. Танқидий фикрлаш ниқоби остида мусулмонлар онгига ғарбча либерал қадриятлар ва инсон ҳуқуқларининг дунёвий талқинлари сингдирилар экан, бу жараён “эркин фикрлаш” деб номланади, аммо амалда Ғарбнинг бузуқ ижтимоий тузумини инкор қила оладиган исломий фикрлаш тарзи “қолоқлик” деб тамғаланади. Бу ерда икки ёқлама стандарт мавжуд: мусулмон киши ўз динига “танқидий” (яъни шубҳа билан) қараши лозим, лекин Ғарбнинг сиёсий ва иқтисодий тузумларига нисбатан худди шундай танқидий ёндашиш “радикализм” сифатида баҳоланади.

Маданий империализмнинг асл “зафари” шундаки, мусулмон инсон Ғарбни намуна деб билиб, унинг фикрлаш тарзига тақлид қила бошлайди ва ўз ақлини Ғарб идеологиясига топширган “интеллектуал қул”га айланади. Ҳақиқий мустақил фикрлаш эса, Ғарб таклиф этаётган ёт мафкураларга – турли “изм”ларга кўр-кўрона эргашиш эмас, балки ҳар қандай бегона ғояни Шариатнинг соф мезони билан таҳлил қила олиш ва унинг заҳарли жиҳатларини инкор этишдир. Мусулмон учун ҳақиқий интеллектуал озодлик – ваҳй(Қуръон ва Ҳадис) берган нур остида воқеликка баҳо бериш ва Ғарбнинг ялтироқ, аммо ичидан чириган мафкуравий ҳужумларига қарши мустаҳкам туришдадир. Зеро, ўз фикрлаш пойдеворини йўқотган уммат, ўзгаларнинг мафкуравий мустамлакасига айланиши муқаррардир. Аллоҳ таоло дейди:

وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ

– “Агар сенга келган илм(аниқ ҳақиқат)дан кейин ҳам уларнинг ҳавойи нафсларига эргашсанг, у ҳолда, албатта, сен золимлардан бўлурсан”. (Бақара:145)

Тафсири Табарийда (Имом Табарий) айтилишича, Аллоҳ таоло бу ерда Пайғамбаримиз ﷺ ва у зот орқали барча мусулмонларни огоҳлантирмоқда. Агар мусулмонлар яҳудий ва насронийларнинг (бугунги кунда эса Ғарб мафкураларининг) йўлига, уларнинг ботил ақидаларига эргашсалар, уларнинг “илми” (яъни Ислом) бўла туриб, ўзгаларнинг “ҳавойи нафслари”га бўйин эгсалар, Аллоҳнинг ҳузурида золимлардан бўлиб қоладилар. Яъни оятдаги “илм” – бу Аллоҳнинг Ваҳйидир. Унга зид бўлган ҳар қандай ёт мафкура ва фикрлаш услублари эса “ҳавойи нафс” деб аталади. Демак, мусулмон киши Ғарбнинг сохта назарияларига эргашиши – ўзидаги нурни ташлаб, зулматга қараб кетишидир. Исломга зид бўлган ҳар қандай ёт мафкура ва фикрлаш услублари эса “ҳавойи нафс” деб аталади. Демак, мусулмон киши Ғарбнинг сохта назарияларига эргашиши – ўзидаги нурни ташлаб, зулматга қараб кетишидир. Пайғамбаримиз ﷺ эса кофирларга тақлиднинг хатаридан огоҳлантириб шундай марҳамат қилганлар:

مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ

“Ким бир қавмга ўзини ўхшатса (тақлид қилса), у ўшалардандир”. (Имом Абу Довуд ривояти).

Яна шундай дедилар: “Сизлар, албатта, ўзларингиздан олдин ўтганларнинг йўлларига қаричма-қарич, газба-газ эргашасизлар. Ҳатто улар калтакесак инига кирган бўлсалар, сизлар ҳам кирасизлар…” (Имом Бухорий ривояти). Имом Нававий ушбу ҳадисни шарҳлар экан, “калтакесак ини”нинг танланиши бежиз эмаслигини айтган. Унинг фикрича, калтакесак ини ўта тор ва ифлос бўлишига қарамай, одамларнинг унга эргашиши – бу тақлиднинг энг юқори нуқтаси, яъни мантиқни четга суриб қўйиб, кўр-кўрона эргашиш эканини билдиради. Ажабо, бу ҳадис бугунги кунда мусулмонлар шаръий бўлмаган, ҳатто инсон табиатига зид бўлган “изм” ва ҳаёт тарзларига эргашишлари ҳақида айтаётгандек.

Шайхулислом Ибн Таймия ўзининг машҳур “Иқтидоус сиротил мустақим” (Тўғри йўлга эргашиш) китобида шундай ёзади: “Ташқи ишлардаги ўхшашлик (кийиниш, юриш-туриш) инсон қалбида ўша қавмга нисбатан муҳаббат ва яқинликни пайдо қилади. Шунингдек, ички яқинлик ҳам ташқи ўхшашликка олиб келади”. Яъни бундан фикрлашдаги тақлид ташқи тақлиддан ҳам хавфлироқ эканини тушуниш мумкин. Чунки амал – бу фикрнинг мевасидир. Инсон аввал фикран бировга эргашмаса, унинг амалига (масалан, Ғарбча ҳаёт тарзига) тақлид қилмайди. Демак, “ким ўзини ўхшатса” деган жумланинг илдизи инсоннинг зеҳнидаги фикрий тақлидга бориб тақалади.

Шундай экан, зеҳнимизни Шариат мезони билан ҳимоя қилмас эканмиз, ўзгаларнинг фикрлаш занжирларида асир қолишга маҳкуммиз. Мусулмон учун шарт бўлган нарса – фикрларини Аллоҳнинг Китоби(Қуръон)га ва Унинг сўнгги Пайғамбари ﷺ кўрсатган йўл(Суннат)га мувофиқлаштиришдир.

Салоҳиддин

24.12.2025й