بسم الله الرحمن الرحيم

Капитализм мабдасидаги иқтисодий низомнинг

учинчи таянчи

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– «Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас». (Қасос:77)

Нарх капитализм мабдасидаги иқтисодий низомининг асосий таянчларидан бири ҳисобланади, шу сабабли капиталист иқтисодчи олимлар нарх мавзусида жуда кўп изланишлар олиб борадилар. Шунинг учун мавзуимизда нарх ҳақида кенгроқ тўхталиб сизларга батафсилроқ маълумот беришга ҳаракат қиламиз.

“Нарх” деб нарсани пул билан айирбошлаш нисбатига айтилади, яъни, нарх нарсанинг пулга нисбатан айрибошлаш қийматидир. Шунга биноан,  айир-бошлаш қиймати билан нарх ўртасидаги фарқ шундан иборатки, айирбошлаш қиймати нарсани мутлақо бошқа нарсага – бу нарса пул бўладими ёки товар ёки хизмат бўладими ҳеч фарқсиз – мутлақо бошқа нарсага айирбошлаш нисбатидир. Нарх эса нарсани фақат пулни ўзи билан айирбошлаш қийматидир. Чунки, барча товарларнинг нархлари бир вақтда кўтарилиб, бир вақтнинг ўзида тушиб кетиши мумкин, айни пайтда барча товарларнинг бир-бири билан айирбошлаш қийматининг бир вақтда кўтарилиб ёки тушиб кетиши эса мумкин бўлмаган ишдир. Шунингдек, товарлар нархлари ўзгариши мумкин, лекин айни пайтда уларнинг айирбошлаш қиймати ўзгармай қолаверади. Шунга биноан, демак, товарнинг нархи шу товар қийматларидан биридир, бошқача ибора билан айтганда у товарнинг фақат пулга нисбатан қийматидир, холос.

Нарх қийматларининг бири бўлгани учун у табиий равишда нарсанинг фойдали ёки фойдасиз эканлигининг ва нарсадаги манфаат даражасининг миқёси-ўлчови бўла олади. Сабаби жамият муайян товар ёки муайян хизматни муайян нарх билан баҳоласа бу товар ёки хизмат фойдали ва самарали ҳисобланади.  Аммо бу товар ёки хизматнинг манфаат даражасига (яъни унинг қай даражада фойда келтиришига) келсак, бу даража истеъмолчиларнинг кўпчилиги шу товар ёки хизматга эга бўлиши учун тўлашга рози бўлган нарх билан ўлчанади.  Бунда бу товарнинг қишлоқ хўжалиги маҳсулоти ёки саноат маҳсулоти бўлишининг ва хизматнинг ҳам савдогар ёки транспорт ширкати ёки врач ёки муҳандис (инженер) хизмати бўлишининг фарқи йўқ.

Энди маҳсулот ишлаб чиқариш, истеъмол қилиш ва тақсимлашда нарх ўйнайдиган ролга келсак, бу рол шундан иборатки, нарх механизми маҳсулот ишлаб чиқарувчилардан кимлар ишлаб чиқариш соҳасига киришини ва кимлар ишлаб чиқарувчилар қаторига кирмаслигини белгилаб беради. Буни  қайси истеъмолчилар ўз эҳтиёжларини қондиришдан баҳраманд бўлишини ва улардан кимларнинг эҳтиёжлари қондирилмай қолиб кетаверишини белгиловчи кайфиятнинг ўзи билан белгилаб беради. Товарни ишлаб чиқаришга кетган сарф-харажатлар эса шу товарнинг бозорда таклиф қилинишига ҳукм ўтказадиган асосий омил, товардаги манфаат эса бозорда шу товарга бўлган талабга ҳукм ўтказадиган асосий омил бўлиб, иккаласи ҳам нарх билан ўлчанади. Шунинг учун таклиф ва талабни ўрганиш  капиталистлар наздида иқтисоддаги асосий изланиш ҳисобланади.

Таклиф дейилганда бозор таклифи ва талаб дейилганда бозор талаби кўзда тутилади. Нархни айтмай туриб талабни аниқлаш мумкин бўлмаганидек, нархни аниқламай таклифни белгилаш ҳам мумкин эмас. Бироқ талаб нарх ўзгаришига тескари равишда ўзгаради. Чунки нарх кўтарилса талаб камаяди, нарх пастласа талаб кўпаяди.  Таклиф бунинг тескарисидир. Чунки таклиф нарх ўзгарган томонга қараб ўзгаради, яъни нарх кўтарилса таклиф ҳам кўпаяди, нарх пастласа таклиф ҳам камаяди. Иккала ҳолатда ҳам нарх таклиф ва талабга жуда катта таъсир ўтказади, яъни ишлаб чиқариш ва истеъмол қилишда нарх жуда катта таъсирга эга.

Уларнинг наздида нарх механизми жамият аъзоларига товар ва хизматларни тақсимлашнинг идеал (энг муносиб) услубидир. Чунки – дейди улар – манфаатлар инсон сарфлайдиган меҳнатнинг маҳсулидир. Шунинг учун агар меҳнатга яраша мукофот тўланмаса, ҳеч шубҳасиз ишлаб чиқариш даражаси пасайиб кетади. Шунга биноан демак, жамият аъзоларига товар ва хизматларни тақсимлашнинг энг муносиб йўли маҳсулот ишлаб чиқаришни мумкин қадар юқори даражага кўтаришни таъминлайдиган усулдир.

Бу усул – нарх усули бўлиб, улар буни нарх механизми, деб атайдилар. Чунки уларнинг фикрича, бу усул иқтисодий мувозанатни механик шаклда (ўз-ўзидан) вужудга келтиради. Чунки бу усул истеъмолчиларни ўз эркига ташлаб қўйиш асосига қурилган бўлиб, истеъмолчилар шу асосда жамият эга бўлган ресурсларни иқтисодий фаолиятнинг турли соҳаларига қандай тақсимлаш лозимлигини ўзлари белгилаб, кўрсатиб берадилар.  Улар буни баъзи нарсаларни бажонидил сотиб олиш билан, баъзи нарсаларни сотиб олишни эса истамасликлари билан белгилаб берадилар. Чунки улар топган даромадларини ўзлари муҳтож бўлган ёки ўзлари рағбат қилган нарсаларни сотиб олишга сарфлайдилар. Масалан, ароқ сотиб олишни истамайдиган истеъмолчи уни сотиб олмайди ва даромадини бошқа нарсага сарфлайди. Шунинг учун агар ароқ сотиб олишни истамайдиган истеъмолчилар сони кўпайса ёки барча одамлар уни сотиб олишни истамайдиган бўлиб қолса, ароқ ишлаб чиқариш – унга талаб бўлмагани учун – фойда келтирмайдиган иш бўлиб қолади.  Натижада уни ишлаб чиқариш ўз-ўзидан тўхтайди. Бошқа барча нарсаларни ҳам шунга қёслаш мумкин. Демак истеъмолчилар, агар уларни ўз эркига ташлаб қўйилса, қанча маҳсулот ва қайси турдаги маҳсулот ишлаб чиқариш кераклигини уларнинг ўзлари кўрсатиб беради. Нарх эса истеъмолчиларда шу нархни тўлашга етарли маблағ бор ёки йўқ бўлган пайтда ҳамда маҳсулот ишлаб чиқарувчиларга шу нарх тўланган ёки тўланмаган пайтда товар ва хизматларни тақсимлашга восита бўладиган нарсадир.

Шунинг учун нарх механизми маҳсулот ишлаб чиқаришга ундовчи, тақсимотни тартибга солувчи омил ва маҳсулот ишлаб чиқарувчи билан истеъмолчи ўртасидаги алоқа воситасидир, яъни у маҳсулот ишлаб чиқариш билан истеъмол ўртасидаги мувозанатни вужудга келтирадиган нарсадир. Булар хусусида кейинги мавзуимизда алохида тўхталамиз.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салохиддин

16.07.2017й.