بسم الله الرحمن الرحيم

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ

تَبْغِالْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва  дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Биз аввалги мавзуларимизда сизни “Исломда иқтисод низоми” туркумидан капитализм мабдасидаги иқтисодий низом ҳақида, унинг таянадиган асослари, бу низомни инсонлар ҳаётига татбиқ қилиниши, оқибатлари ва капиталист иқтисодчиларнинг фикрларидаги хатоликлар билан таништирдик. Энди эса иқтисод ҳақидаги фикрларингизни тиниқлаштириш ва у ҳақида сизда тўғри тасаввур ҳосил қилиш учун ушбу туркумнинг иқтисод мавзусини бошлаймиз. Бу бошлаган ишимизни Аллоҳ ҳайрли ва барокатли қилсин.

Иқтисод сўзи эски юнончадан олинган бўлиб, уй ишларини режалаштириш маъносини англатади. Бошқача қилиб айтганда, қўлидан иш келадиган оила аъзолари бирор нарсани ишлаб чиқаришда қатнашадилар ҳамда қўлга киритилган нарсалардан ҳамма тенг фойдаланади. Кейинчалик одамлар уй сўзини кенгроқ маънода қўллайдиган бўлишди ва бу сўздан битта давлат ҳукм юритадиган жамият тушуниладиган бўлди.

Шунга кўра, иқтисоддан мурод унинг “мулк ёки бойликни  мўл-кўл қилиш” деган луғавий маъноси эмас, балки муайян атаманинг истилоҳий маъноси бўлиб, гоҳида иқтисод илми ўрганадиган “бойликни кўпайтириш ва уни пайдо қилишни таъминлаш” орқали, гоҳида иқтисодий низом ўрганадиган “бойликни тақсимлаш кайфияти” орқали молиявий ишларни режалаштиришдир. Демак, бу ерда иқтисод сўзи луғавий маънода эмас, балки молиявий ишларни тадбир қилиш, деган истилоҳий маънода қўлланади.

Иқтисод илми ҳам, иқтисодий низом ҳам иқтисод хусусида сўз юритсада, лекин булар бир-биридан фарқ қиладиган ва бирининг маъноси иккинчисиникидан ўзгача бўлган нарсалардир. Чунки иқтисодий низом бойликнинг кўплиги ёки камлиги билан фарқланмайди ва мутлақо ундан таъсирланмайди. Иқтисодий низомнинг шакли ҳеч бир жиҳатдан бойликнинг кўплиги ёки камлигига дахли йўқ. Шунга кўра, иқтисодни бўлинмас бир бутун мавзу деб билиш жуда хатодир. Чунки бу гоҳида ҳал қилинмоғи лозим бўлган иқтисодий муаммоларни тушунишда хатога, гоҳида бойликни кўпайтирувчи омилларни нотўғри тушунишга олиб боради. Чунки жамиятнинг ишларини режалаштириш бойликни кўпайтириш, яъни уни пайдо қилиш жиҳатидан масаланинг бир жиҳати бўлса, жамланган бойликни тақсимлаш масаланинг бутунлай бошқа жиҳатидир. Демак, бойлик моддасини режалаштириш баҳси уни тақсимлашни режалаштириш баҳсидан ажратилиши керак, чунки биринчиси воситаларга, иккинчиси фикрга тааллуқлидир. Шунинг учун иқтисодий низомни ҳаётдаги нуқтаи назарга таъсир қиладиган ва ундан таъсирланадиган фикр, деган эътиборда ўрганиш, иқтисод илмини эса ҳаётдаги нуқтаи назарга алоқаси йўқ бир илм, деган эътиборда ўрганиш керак.

Буларнинг энг муҳими иқтисодий низомни ўрганишдир. Чунки иқтисодий муаммо инсоннинг эҳтиёжлари, уларни қондириш воситалари, бу воситалардан фойдаланишга тааллуқли бўлади.  Воситалар борлиқда мавжуд экан, демак, уларни ишлаб чиқариш эҳтиёжларни қондиришдаги асосий муаммога сабаб бўлмайди, балки эҳтиёжларни қондириш истаги инсонни шу воситаларни ишлаб чиқариш ёки пайдо қилишга ундайди. Одамларнинг ўзаро муносабатларидаги, яъни жамиятдаги мавжуд муаммо одамларнинг шу воситалардан фойдалана олиш ёки олмасликларидан, яъни одамларнинг шу воситаларга эга бўлишлари ёки бўлмасликлари мавзусидан келиб чиқади ва бу ечимга муҳтож иқтисодий муаммонинг асоси ҳисобланади. Шунга кўра, иқтисодий муаммо манфаатни юзага чиқарувчи воситаларни ишлаб чиқаришдан эмас, балки манфаатга эгалик қилиш мавзусидан келиб чиқади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салохиддин

30.11.2017й.