Исломий давлатда божхоналар ҳақидаги саволга жавоб
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Исломий давлатда божхоналар ҳақидаги саволга жавоб
Савол:
Ассаламу алайкум, Ислом низоми китобида Исломий давлат маблағ билан таъминланиш манбаларига фақат машруъ (шариат рухсат берган) йўллар билангина эга бўлиши айтилган. Унда давлат бож тўловларини давлатнинг ички ва ташқи тижоратни назорат қилиши ҳукми билан олиши ҳам айтилган.
Бу Росулуллоҳ САВнинг:
«لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ صَاحِبُ مَكْسٍ»
«Макс соҳиби (ноҳақ солиқ солувчи) жаннатга кирмайди» деган ҳадисидан туриб қаралса сизларнинг бугун бож тўловлари сиёсатини юргизишингизга қанчалик мувофиқ келади? Ички тижорат дейилганда давлатнинг Исломий давлат вилоятлари ўртасида тижоратга бож тўловларини жорий қилиши кўзда тутиладими?
Жавоб:
Ва алайкум ассалом ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳ.
– Макс (солиқ) ҳақидаги ҳадис. Бу ҳадисни Ҳоким Мустадракда ривоят қилиб у ҳақда «Муслим шартига кўра саҳиҳ, икки шайх уни ривоят қилмади» деди. Унинг матни қуйидагича: Уқба ибн Омирдан шундай дегани ривоят қилинди: мен Росулуллоҳ САВнинг шундай деганларини эшитдим:
«لاَ يَدْخُلُ صَاحِبُ مَكْسٍ الْجَنَّةَ»
«Макс соҳиби (ноҳақ солиқ солувчи) жаннатга кирмайди». Бу ҳадис давлат фуқаролари: мусулмонлар ва аҳли зиммага нисбатан айтилган. Чунки улардан тижоратлари устидан бож солиқлари олиш жоиз бўлмайди, шунинг учун улар олди-сотди қилаверадилар, уларга солиқ солинмайди. Бу Исломий давлат вилоятлари ўртасида, яъни ички тижоратда бўладими ёки Исломий давлат билан хориж ўртасида, яъни ташқи тижоратда бўладими, бунинг фарқи йўқ… Чунки Исломий давлат тижоратчиларидан, мусулмонлардан ҳам, аҳли зиммадан ҳам ҳеч бир солиқ олинмайди. Буни Росулуллоҳ САВнинг Исломга кирганларга ёзган мактубидаги сўзлари матни тасдиқлаб турибди. Улардан ушр олинмайдиган бўлган, яъни тижорат устига солинадиган бож ушри улардан олинмайдиган бўлди:
– Абу Аҳмад Ҳамид ибн Мухаллад ибн Қутайба ибн Абдуллоҳ Хуросоний (у Ибн Занживайҳ исми билан танилган бўлиб, ҳижрий 251 йил вафот этган) ўзининг «Амвол» китобида ривоят қилишича, Росулуллоҳ САВ Сақифга улар Исломга киришган пайтда бир мактуб ёздилар. Унда қуйидагилар келган: бизга Ҳамид… Урва ибн Зубайрдан ҳадис ривоят қилиб бундай деди: бу Росулуллоҳ САВнинг Сақифга юборган мактуби:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هَذَا كِتَابٌ مِنْ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ رَسُولِ اللَّهِ لِثَقِيفٍ… وَلاَ يُعْشَرُونَ…»
«Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим, бу Муҳаммад Набий Росулуллоҳ САВдан Сақифга юборилган мактуб… улардан ушр олинмайди…». Яъни улардан тижоратлари устидан бож тўловлари олинмайди.
– Ибн Шабба Мадина тарихида ривоят қилишича, Росулуллоҳ САВ Нажрон насороларига аҳли зимма сифатида уларнинг тижоратларидан бож тўловлари олинмаслиги ҳақида мактуб ёзиб юбордилар… Унда қуйидагилар келган: бизга Абу Валид… Абу Фатҳдан ҳадис ривоят қилишича, Росулуллоҳ САВ Нажрон аҳли билан сулҳ тузиб, уларга шундай деб мактуб ёзиб юбордилар:
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هَذَا كِتَابُ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ رَسُولِ اللَّهِ لِأَهْلِ نَجْرَانَ إِذَا كَانَ حُكْمُهُ عَلَيْهِمْ… وَلاَ يُعْشَرُونَ»
«Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳим, бу Муҳаммад Набий Росулуллоҳнинг Нажрон аҳлига юборган мактуби, агар улар устидан унинг ҳукми юрадиган бўлса… улардан ушр олинмайди». Яъни аҳли зиммадан тижорат устидан бож тўловлари олинмайди. Бунга сабаб Нажрон насоролари билан аҳли зимма сифатида сулҳ тузилганидир. Шу далил биланки, ўша мактубда «Агар унинг ҳукми уларнинг устида юрса», яъни Росулуллоҳ САВнинг ҳукми юрса деган сўзлар келган.
– Абу Убайд «Амвол»да Абдурраҳмон ибн Маъқалдан ривоят қилди, у шундай деди: мен Зиёд ибн Ҳадирдан: кимлардан ушр олар эдингиз? — деб сўрадим. У: Мусулмондан ҳам, муоҳиддан ҳам ушр олмас эдик, деди. Мен: Унда кимлардан ушр олар эдингиз? — дедим. У: Дорул ҳарб тижоратчиларидан олар эдик, биз уларнинг диёрларига борган пайтимизда биздан ушр олишганидек биз ҳам улардан ушр олар эдик, деди. Ошир (ушр олувчи) деб дорул Исломга дорул ҳарбдан кирадиган товарлардан ушр оладиган кишини айтилади.
• Шунинг учун Исломий фуқароликка эга тижоратчидан – у мусулмон бўладими ёки зиммийми – бож тўловлари олинмайди.
• Аммо ҳукман уруш ҳолатидаги муҳорибларнинг тижоратларидан уларнинг давлатлари бизнинг тижоратчиларимиздан бож тўловлари олганидек бож тўловлари олинади. Бу Абу Убайднинг «Амвол» китобида келгандек: «Мен: Унда кимлардан ушр олар эдингиз? — дедим. У: Дорул ҳарб тижоратчиларидан олар эдик, биз уларнинг диёрларига борган пайтимизда биздан ушр олишганидек биз ҳам улардан ушр олар эдик, деди». Ибн Қудоманинг «Муғний» китобида ҳам қуйидагилар келган: «Абу Мужлиз Лоҳиқ ибн Ҳамиддан шундай дегани ривоят қилинди: «Улар Умарга: Агар аҳли ҳарб бизга келишадиган бўлса улардан қанча (тўлов) оламиз? — дейишди. Умар: Сизлар уларнинг диёрига кирган пайтингизда сизлардан қанча олишади? — деб сўради. Улар: ушр (ўндан бир) олишади, дейишди. Умар: улардан ҳам шундай олинглар, деди».
Хулоса:
• Исломий давлат тижоратчиларидан – тижоратчи мусулмон бўладими ёки зиммийми – бож тўловлари олинмайди.
• Муоҳид тижоратчидан шартномада кўрсатилган шартлар бўйича бож тўловлари олинади.
• Ҳукман уруш ҳолатидаги муҳориб давлатлар тижоратчиларидан шу давлатлар бизнинг тижоратчиларимиздан олганидек бож тўловлари олинади.
• Аммо амалда уруш ҳолатидаги давлатларга келсак, биз ва улар амалий уруш ҳолатидамиз. Демак уларнинг тижоратчилари юртларимизга кирмайди. Чунки улар билан бўладиган алоқа амалий уруш алоқасидир.
Биродарингиз Ато ибн Халил Абу Рашта
16 робиул-аввал 1435ҳ
17 январ 2014м
