Исломий тушунчалар
Исломий тушунчалар
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Тўғри ишнинг баёни
Аллоҳ Субҳанаҳу ва Таоло шундай дейди:
لِمِثۡلِ هَٰذَا فَلۡيَعۡمَلِ ٱلۡعَٰمِلُونَ
“Бас, амал қилгувчилар мана шундай (мангу бахт саодат) учун амал қилсинлар!” (Соффат: 61)
إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَهُمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡكَبِيرُ
“Албатта иймон келтирган ва яхши амаллар қилган зотлар учун остидан дарёлар оқиб турадиган жаннатлар бордир. Мана шу катта бахтдир”. (Буруж: 11)
Ғаризалар ва узвий эҳтиёжлар қондиришни талаб қилади ва инсонни уларни қондириш учун муайян амалларни содир этишга ундайди. Аллоҳ Таоло бу амалларни тўғри, мукаммал тизим орқали тартибга солди. Бу тизим инсонга бу амалларни тўғри бажарилиши ва муваффақиятини кафолатлайди. У Зот инсондан ҳаракатларни содир этишда қуйида кўрсатилган тартибга амал қилишни талаб қилди.
Биринчи: туйғулардан фикрга, ғояга, сўнгра ҳаракатга ўтиш: воқеъликни ҳис қилгандан сўнг ёки ғаризага ташқи таъсир этувчи омилни ёки узвий эҳтиёжни ички ҳис қилгандан сўнг, инсон буларни қондириш учун бирон-бир ҳаракатга киришишдан олдин, ўйлаши, фикрга ўтиши керак. Бу ҳаракатлар барча амалларни тартибга солган бутун оламлар Роббиси талабларига мувофиқ амалга оширилиши учун ҳамда амаллар ғаризалар ва узвий эҳтиёжлар таъсири остида амалга оширилмаслиги учун зарурдир.
Масалан, аёл киши ўз зебу-зийнатларини эркакка кўрсатса ва бу унинг ғаризасига таъсир қилиб, унда жинсий истак уйғотса-ю, ва эркак ўз ғаризасини бу воқеъликда кўргани билан қондирса, у гуноҳ қилади, чунки бундай қондириш нотўғри. Агар у бу воқеълик ҳақида ўйлаб, содир этмоқчи бўлган амали билан боғлиқ бўлган Аллоҳ Таолонинг қонунини тушуниб етса, ё бу аёл билан шаръий шартнома (яъни никоҳ) тузади, ёки жинсий истагини қондириш мақсадида хотинига боради.
Расулуллоҳ ﷺ айтдилар:
"Агар сизлардан бирингиз бир аёлни ёқтириб қолса ва қалбида бир нарса қолса, у ҳолда хотинига бориб, у билан ётсин, бу ундаги бўлиб ўтган нарсаларни ўчиради”.
Ва яна Расулуллоҳ ﷺ айтдилар: “Эй, ёшлар жамоаси сиздан ким никоҳга қодир бўлса, уйлансин. Албатта, у кўзни тўсувчи ва фаржни сақловчидур. Ким қодир бўлмаса, рўзани лозим тутсин, чунончи рўза унга даъводир”.
Аллоҳ Таоло биздан ҳислардан дарҳол ҳаракатларга ўтмасликни талаб қилади, чунки бу кўпинча хато ёки гуноҳга олиб келади.
Аллоҳ Таоло шундай дейди:
وَإِذَا جَآءَهُمۡ أَمۡرٞ مِّنَ ٱلۡأَمۡنِ أَوِ ٱلۡخَوۡفِ أَذَاعُواْ بِهِ ۦۖ وَلَوۡ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَإِلَىٰٓ أُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنۡهُمۡ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسۡتَنۢبِطُونَهُ ۥ مِنۡهُمۡۗ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُ ۥ لَ ٱتَّبَعۡ تُمُ ٱلشَّيۡطَٰنَ إِلَّا قَلِيلٗا
“Қачон уларга (жангга кетган мусулмон аскарлар ҳақида) тинчлик ёки хавф-хатар (яъни ғалаба ёки мағлубият) хабари келса, уни ёйиб юборадилар. Агар (улар ўзларига келган хабарни ҳар кимга ёйиб юрмасдан)пайғамбарга ва ўзларидан бўлган бошлиқларгагина етказганларида эди, уни (яъни мана шу хабарнинг ҳақиқатини) билмоқчи бўлган кишилар ўшалардан билган бўлар эдилар. Агар сизларга Аллоҳнинг фазлу марҳамати бўлмаса эди, (яъни Аллоҳ ўз марҳамати билан сизларни иймонда устивор қилмаса эди) айрим кишилардан ташқари ҳаммангиз шайтонга эргашиб кетар эдингиз”. (Нисо: 83)
Ушбу оятда Аллоҳ ҳис-туйғулардан дарҳол ҳаракатга ўтувчиларни (воқеъликни ҳис қилибоқ, уни тушунмай туриб, дарҳол маълумот узатадиганларни) қоралайди. Аллоҳ бу маълумотдаги ҳукмни Расулуллоҳ ﷺга, олимлар, мутахассисларга қайтаришларини талаб қилади, чунки олимлар бу маълумот билан боғлиқ шариат қонунларини ишлаб чиқишлари мумкин. Айнан мана шу олимлар маълумотлар ҳақида фикр юритгандан сўнг қонунларни ишлаб чиқадилар, чунки тушунмасдан шаръий ҳукм ишлаб чиқиш мумкин эмас. Аллоҳ Таоло дейди:
فَمَالِ هَٰٓؤُلَآءِ ٱلۡقَوۡمِ لَا يَكَادُونَ يَفۡقَهُونَ حَدِيثٗا ٧٨ مَّآ أَصَابَكَ مِنۡ حَسَنَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ وَمَآ أَصَابَكَ مِن سَيِّئَةٖ فَمِن نَّفۡسِكَۚ
“Агар уларга яхшилик етса, бу Аллоҳдан, ёмонлик етса сендан дерлар. “Ҳаммаси Аллоҳдан” деб айт! Анави қавмларга нима бўлди-ки, гапни тушунай демайдилар! Эй инсон, сенга етган ҳар қандай яхшилик фақат Аллоҳдандир. Сенга етган ҳар қандай ёмонлик эса ўзингнинг қилмишингдандир”. (Нисо: 79)
яъни, бу одамлар нима деяётганини устида фикрламай туриб, таваккалига гапиришди. Улар сўз билан ифодаланган нарсани фикрга айлантирмай туриб амалга ўтдилар, ўзларини билимдон санаб, ғалаба Аллоҳдан, мағлубият эса Расулуллоҳ ﷺдан дедилар. Аллоҳ бу оятда уларнинг тушунчасини тузатди, мағлубият ҳам ва ғалабанинг ҳам Аллоҳ томонидан яратилганлигини тушунтирди ва ким Аллоҳ баён қилган ғалаба учун барча сабабларни қилган бўлса, у ғалаба қозонади. Худди Бадр жангида бўлгани каби. Ва ким ғалаба сабабларини назарда тутмай иш қилса, албатта у мағлубиятга маҳкумдир. Худди Уҳуд жангида содир бўлганидек, камончилар Расулуллоҳ ﷺнинг буйруғига итоатсизлик қилиб, жанг тугамасдан тоғдан тушиб кетдилар ва мағлубиятга учрадилар.
Агар оятда келтирилган кишилар бу ҳукмни айтишдан олдин фикр қилганларида эди, албатта, ғалаба ва мағлубият ҳақиқатини тушуниб етардилар. Шунингдек, бўшашишлик ва жиддият ортидан кишига нималар етишини англаган бўлардилар. Зеро улар ҳақида қоралаб Аллоҳ Таоло шундай деган эди: “Анави қавмларга нима бўлди-ки, гапни тушунай демайдилар!”
Аллоҳ Таоло мусулмонлар шубҳали манбалардан эшитган ҳамма нарсалар устида тафаккур қилишларини талаб қилди, у мусулмонлардан, қарор қабул қилишдан олдин маълумотнинг тўғри эканлигига ишонч ҳосил қилишни талаб қилди.
Аллоҳ Таоло шундай дейди:
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن جَآءَكُمۡ فَاسِقُۢ بِنَبَإٖ فَتَبَيَّنُوٓاْ أَن تُصِيبُواْ قَوۡمَۢا بِجَهَٰلَةٖ فَتُصۡبِحُواْ عَلَىٰ مَا فَعَلۡتُمۡ نَٰدِمِينَ
“Эй муминлар, агар сизларга бир фосиқ кимса бирон хабар келтирса, сизлар (ҳақиқий аҳволни) билмаган ҳолингизда, бирон қавмга мусибат етказиб қўйиб, қилган ишларингизга афсус-надомат чекиб қолмасликларингиз учун (у фосиқ кимса олиб келган хабарни) аниқлаб-текшириб кўринглар!” (Хужурот: 6)
Тушунмасдан туриб ақл хато қилиши ёки гуноҳ иш қилиши мумкин, тушуниш эса ҳақиқатни топиш учун қилинган фикрий жараёндир.
Шунинг учун ҳаракатлар, амаллар тўғри, муваффақиятли бўлиши ва шариат қонунларига мувофиқ бўлиши учун инсон бирор амални бажараётганда аввал ҳиссиётдан фикрга, сўнгра ҳаракатга ўтиши керак. Шунингдек, ҳаракат шу фикрнинг татбиқи бўлиши учун ҳамда бу фикр хулқ-атворга таъсир этиши учун инсоннинг фикрлари тушунчаларга айланиши зарур. Шундай қилиб, мусулмоннинг хулқ-атвори унинг тушунчаларига боғлиқ бўлади. Чунки фикр (бу эса воқеълик тўғрисида ҳукм чиқаришдир) фикрларда ифодаланган воқеълик ёки ҳис қилинувчи воқеъликка эга бўлмагунча тушунчага айланмайди.
Масалан, намоз фарз бўлиб, маънога эга. Бу маъно эса шаръий далиллардан олинган фикрдир:
وَأَقِيمُواْ ٱلصَّلَوٰةَ
“Намозни тўкис адо қилинг”. (Бақара:43)
فَوَيۡلٞ لِّلۡمُصَلِّينَ ٤ ٱلَّذِينَ هُمۡ عَن صَلَاتِهِمۡ سَاهُونَ
"Намозларига бепарво бўлган намозхонларнинг ҳолига вой" (Моъун: 4-5)
Ёки Расулуллоҳ ﷺ. айтганларидек:
صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي
«Менинг намоз ўқиганимни кўрганингиздек сизлар ҳам намоз ўқингиз». (Имом Бухорий ривояти)
Мусулмон фикрнинг (намознинг) маъносини барча қисмлари билан англаб етмагунича, бу фикр тушунчага айланиб қолмайди. Масалан, намознинг шартлари, рукнлари, намозда қилинадиган ҳаракатлар каби, шунингдек, мусулмон киши намозни адо қилишлик қатъий талаб ва уни бажарилишини тарк этганларга жазо берилишини англаб етмагунча намознинг фарзлигини англамайди. Фақат шу йўл билан бу фикр тушунчага айланади. Мусулмон киши бу тушунчаларга амал қилиб, ҳамма нарсани талаб қилинганидек бажарса, бу тушунчалар амалларни бажараётганида унинг ҳатти-ҳаракатини тартибга солади, деб ҳисоблаш мумкин. Бироқ мусулмон киши бу тушунчаларга зид бўлиб, намоз ўқимаслиги мумкин. Шунинг учун унинг намоз ҳақидаги тушунчалари намозга нисбатан ҳатти-ҳаракатини тартибга солмаган ҳисобланади.
Демак, инсоннинг хулқ-атворини ўзгартирмоқчи бўлганлар унинг тушунчаларини ўзгартиришлари керак, чунки хулқ-атвор тушунча асосида ўзгаради. Аллоҳ Таоло шундай дейди:
إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوۡمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمۡۗ
“Аниқки, то бирон қавм ўзларини ўзгартирмагунларича Аллоҳ уларнинг аҳволини ўзгартирмас”. (Раъд: 9)
Бинобарин, ҳар қандай жамиятнинг воқеълиги ўзининг ҳаёт ҳақидаги тушунчаларини ўзгартирмагунча, таназзулдан ривожланиш сари ўзгармайди.
Муҳаммад Ҳусайн Абдуллоҳ
