بسم الله الرحمن الرحيم

Капитализм мабдасидаги иқтисодий низом хусусидаги хулоса

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Оллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Оллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Оллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос:77)

Биз аввалги мавзуимизда айтиб ўтганимиздек қадимги асрларда инсоннинг асосий эҳтиёжларига тааллуқли нарсаларда ҳеч қандай муаммо бўлмаган ва ҳозирги асрда ҳам муаммо йўқ. Шундай экан нима сабабдан бугун Африка ва баъзи Осиё давлатларида очарчилик хукм сурмоқда? Бу капиталистик низом сиёсати ва унинг маҳсули бўлмиш мустамлакачилик натижасидир, ана шу мамлакатлардаги бойликларни талаб, ташиб кетиш, улардаги ресурслардан фойдаланиш мақсадида ғарбнинг мустамлакачи давлатлари ва Америка уюштираётган қирғинлар натижасидир. Бу урушлар ва оммавий қирғинлар натижасида уй-жойларини ташлаб кетишга мажбур бўлган одамлар тўлқини пайдо бўлди. Бу одамлар бошпана ва егани овқат тополмаяптилар. Нуфуз ва манфаат талашиб ўзаро курашаётган мустамлакачилар ана шу одамларга озиқ-овқат ва инсонпарварлик ёрдамларини шошилинч етказиб беришаётганини даъво қилишмоқда. Бу худди ҳайвонларни сўйишга тайёрлаш учун уларни ем бериб боқаётган кимсалар ҳолига ўхшайди.

Улар муаммо ва унинг ҳақиқий воқелиги ҳақида хато қилишганидек, уни муолажа қилишда ҳам хато қилишди. Чунки улар товар ва хизматлар эҳтиёжларга нисбатан камдир, яъни товар ва хизматлар чеклидир, шунинг учун улар чексиз эҳтиёжларни қондиришга етмайди, демак, муаммо ҳал қилинмай мавжуд бўлиб қолаверади, деган фикрни билдиришди. Бу хато эса масалани янада хато муолажа қилишга олиб келди. Улар турли хато йўлларни тутишди, уларнинг бутун ҳаракатлари товар ва хизматларни кўпайтиришга, янада кўпроқ маҳсулот ишлаб чиқаришга қаратилди. Бу товар ва хизматларга ҳамманинг қўли етиши учун, яъни бозорда мўл-кўл бўлиши учун шундай қилишди. Уларни харид қилишга ҳамманинг кучи етадими ёки кўпчиликнинг ёки баъзиларнинг қурби етадими, бундан кўз юмишди. Улар барча инсонларнинг эҳтиёжларини тўла қондириш йўлларини излашмади. Чунки улар бунинг иложи йўқ, деб ҳисоблашади. Шунинг учун улар бозорга кўп миқдордаги товар ва хизматларни чиқаришди. Мулк эркинлиги ва меҳнат эркинлиги қоидаси ҳар бир шахснинг эмас, балки одамлар мажмуаси эҳтиёжларини қондириш имконини беради, деган ўйда шундай қилишди.  

Капитализм мабдасидаги иқтисодий низомнинг хулосаси (қисқача мазмуни) шундан иборат бўлиб, улар буни “сиёсий иқтисод” (полит экономия), деб атайдилар. Уни чуқур ўрганиб чиқилса, капитализм иқтисодий низомининг бир неча жиҳатдан фасод тузум эканлиги аён бўлади: Масалан, уларнинг назарида иқтисод инсон эҳтиёжларини ва уларни қондириш воситаларини ўрганади. Шунинг учун улар эҳтиёжларни қондириш воситалари бўлмиш товар ва хизматларни ишлаб чиқаришни шу товар ва хизматларни эҳтиёжларга тақсимлаш билан бирга қўшиб битта мавзу деб ўрганадилар, яъни улар эҳтиёжлар ва уларни қондириш воситаларини бир-бирига аралаштириб, бир-биридан ажралмайдиган, балки ўзаро чамбарчас боғлиқ бўлган битта нарса ва битта мавзу, деб ҳисоблайдилар. Чунки уларнинг назарида товар ва хизматларни тақсимлаш шу товар ва хизматларни ишлаб чиқариш мавзуси таркибига киради. Шунга биноан улар иқтисодга иқтисодий предмет (модда) ва унга эга бўлиш кайфиятини ўз ичига оладиган битта назар билан қарайдилар. Улар бу икки нарсанинг ўртасидаги фарқни ажратмай, уларга битта нарса деб қарайдилар, яъни улар иқтисод илми ва иқтисод низомига битта назар билан қараб, бу иккиси ўртасидаги фарқни ажратмайдилар. Иқтисод илми ва иқтисод низоми воқесини кейинги мавзуимизда очамиз ин ша Аллоҳ.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салохиддин

28.08.2017й.