Шахсда, гуруҳда ва давлатда “мабдада собитлилик” тушунчаси
Шахсда, гуруҳда ва давлатда “мабдада собитлилик” тушунчаси
1-Қисм
بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ
Шахснинг мабдада собитлиги
“Аллоҳу аҳад, Аллоҳу аҳад, Аллоҳу аҳад!”, — бу саййидимиз (Умар р.а. уни шундай деб атаган эди) Билол ибн Рабоҳнинг, Аллоҳ ундан рози бўлсин, хитоб қилган сўзлари эди. У қалбига кирган ғояни шундай сўзлар билан ифодалаган эди, ҳолбуки бу ғоя ўша даврда Қурайшнинг худосиз ғояларига мутлақо зид эди. Унинг Ҳақ йўлида тутган ўрни ва саботи ёки бугунги кунда шундай деб номланаётган ғояда собитлилиги айнан шу ерда ярқираб намоён бўлди. Ҳа, бу мафкуранинг кучи бўлиб, бу ақлли, саботли, тақводор, жасур мўъминларнинг фазилати. Аммо, мафкура нима? У шахсда, гуруҳда, давлатда қандай мавжуд бўлади?
Мафкура араб тилидан “мабда”ни англатади, у ҳаётнинг моҳияти- ҳақиқатини, борлиқнинг аввали ва охирини ифодалаб беради. Бошқача сўз билан айтганда, мабда — бу инсоннинг ҳаёти ва фаолияти учун ўзидан тузум келиб чиқадиган ҳаёт ҳақидаги умумий фикр. Мабданинг маънодош сўзлари мафкура, идеология бўлиб, ҳаёт учун ўзидан тузумлар ишлаб чиқадиган умумий фикр, бошқача сўз билан айтганда, гап ақида ва унинг асосидаги муаммоларни муолажаси устида кетяпти.
Мафкура коинот, инсон ва ҳаёт ҳақидаги ҳамда дунё ҳаётидан аввалги Вужуд ва дунё ҳаётидан кейинги ҳаёт ҳақидаги; ҳамда буларнинг барчаси дунё ҳаётидан аввалги Вужуд ва дунё ҳаётидан кейинги ҳаётга алоқадорлиги ҳақидаги умумий фикрдан; ва ушбу ғоянинг кун тартибини ва дастурларинин амалга ошириш услубидан, яъни бу ғояни ҳаётга татбиқ қилувчи услубдан иборат.
Бир сўз билан айтганда, мабда умумий фикр ва ундан балқиб чиқувчи тузумдан иборат. Бу бошланғич ҳолат бўлиб, инсон бундан чиқиб мулоҳаза қилишни бошлайди, тўғри ва нотўғрини аниқлайди.
Келиб чиқишига кўра, мабда ёки инсон томонидан ўйлаб чиқарилади, ёки Бутун борлиқлар Роббиси – Яратувчиси томонидан ваҳий йўли билан юборилади. Бу ерда ўз-ўзидан савол туғилади: “Қайси мабда тўғри? Ожиз, нуқсонли бўлган инсоннинг ақли тарафидан ўйлаб топилган социализм ва капитализм мабдасими, ёки бутун борлиқнинг Яратувчиси – Алийм бўлган, ҳар нарсани билувчи Зот — Аллоҳ Таоло тарафидан берилган мабдами?”
Шак-шубҳасиз, инсон ақли тарафидан ишлаб чиқилган мабда нуқсонли ва нотўғридир, чунки у нуқсонли ва ўзидан бошқа Мукаммал, Воҳид бўлган ҳамда еру осмонни яратган Қудрат Соҳиби – Аллоҳ Таолога муҳтождир. Бу шуни кўрсатадики, Яратувчи тарафидан бутун инсониятга туширилган мабда хато ва нуқсонлардан холи бўлган мукаммал ва ҳақиқий мабдадир.
Шунинг учун Билол ва бошқа саҳобалар, Аллоҳ улардан рози бўлсин, мабдада собит туришда ўрнак ва намунага айландилар, чунки улар исломий мабданинг тўғрилигига ишонч ҳосил қилдилар ва унга мангу бўйсундилар. Улар барча ишларида бу мабданинг манфаати учун астойдил ҳаракат қилдилар. Бу йўлда улар ўзларининг энг қийматли нарсаларини сарфладилар, ҳаётларини, молларини, ҳатто фарзандларини фидо қилдилар.
Молу-мулк жиҳатидан Абу Бакр ас-Сиддиқ бутун молу дунёсини сарфлади, Усмон ибн Аффон улкан қўшинни қурол-яроғ билан қуроллантирди, Суҳайб Абу Яҳё Аллоҳ Таолонинг розилигига эришиш учун бутун молу дунёсини берди.
Фидойилик борасида Али ибн Абу Толиб бунга ёрқин мисол бўла олади. У болалик чоғиданоқ Расуллуллоҳ с.а.в.ни қутқариш учун ўз ҳаётини хавф остига қўйиб, мушриклар қуршаб олган уйда Раулуллоҳнинг жойларига кириб ётди. Бошқа саҳобалар ҳам Ислом дини равнақи учун, Расулуллоҳ с.а.в. учун, унинг давлати учун жуда кўп жангларда Ислом душманлари билан курашиб жонларини фидо қилдилар.
Бу йўлда ўз фарзандларини фидо қилганлар ҳақида гап кетаркан, мўъмина оналаримиздан Ал-Ханса бинт Амр ас-Салмийя бунга ёрқин мисолдир. Унинг тўрт ўғли Аллоҳ йўлида шаҳид бўлди ва бу аёлни ва унинг фарзандларини энг гўзал мукофотлар билан мукофотлаш учун бу кунда унинг сўзлаган машҳур сўзларини Аллоҳ Таоло Қиёматгача сақлади. Ўғилларининг ўлими ҳақидаги хабар Ханса р.а.га етиб келганда “Уларни шаҳидлиги билан мени шарафлаган АллоҳТаолога ҳамдлар бўлсин. Аллоҳ бизларни Ўз раҳмати соясида бирлаштиради деб умид қиламан”.
Яна бир мисол – Икрима ибн Абу Жаҳл, Ярмук жангида ислом душманларига қарши қаттиқ жангда сон-саноқсиз рим аскарларини яксон қилиб ўзи ҳам шаҳид бўлган.
Мадинада яшаган саҳобалар – ансорлар, Маккадан келган муҳожирларга ҳатто танлаш ҳуқуқи билан ўзларининг хотинларидан бирини таклиф қилдилар:
الَّذِينَ آوَواْ وَّنَصَرُواْ
“…жой бериб, ёрдам кўрсатганлар” (Анфол:74)
يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ
“Ўзларига ҳижрат қилиб келганларни севадилар” (Ҳашр:9)
وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ
“Ва гар ўзларининг ҳожатлари бўлса ҳам, (уларни) ўзларидан устун қўядилар”. (Ҳашр:9)
Албатта, бу қаҳрамонлик ва жасорат исломий мабданинг гўзал меваси бўлиб, у саҳобаларнинг онги ва қалбига ўрнашиб, уларни йўлида учраган барча ҳаромларни ёқиб кетаётган вулқонга айлантирди. Аммо бу буюк мабдага биз қандай муносабатдамиз? Биз дастлабки мусулмонларга ўхшаймизми?
Афсуски, бугунги амалдор — ўғирлаётган, ўз мансабидан фойдаланаётган, пора олаётган, ўзининг тутган йўлидан манфаати ёки қўрқоқлиги туфайли қайтаётган. Мамлакатда сиёсий ҳолат ўзгариши билан у ҳақ йўлда қаттиқ турмасдан иккиюзламачилик, лаганбардорлик қилиб, ҳокимият эгаларига ялтоқланишни бошлайди. Бугун биз Аллоҳ Таоло айтаётган ушбу сўзларга қанчалик мос келаяпмиз?
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلاً
“Мўъминлардан Аллоҳга берган ваъдаларига содиқ қолган кишилар бордир. Бас, улардан баъзилари ажалини топди, баъзилари интизор бўлиб турибди. Улар бирор нарсани алмаштирмадилар”. (Азҳоб: 23)
Бу мўминларнинг қайғули кунларда ҳам, қувончли кунларда ҳам, яхши замонда ҳам, ёмон замонда тутган позициялари битта эди. Бу позицияларини улар ҳеч ўзгартирмадилар. Жасур, қарашларида собит мусулмон Аллоҳнинг йўлида маломатчининг маломатларидан қўрқмасдан доимо ҳақ сўзни сўзлайди. Юраги йўқ, иродасиз, нуфузли кишиларни, ҳокимият эгаларини мақтаб кўкларга кўтарганлар уларнинг наздида қадр-қиймати ва ҳурматини йўқотадилар. Улар бундай инсонларга машъум лойиҳаларини илгари суришда восита сифатида қарашади. Ўз манфаатлари йўлида бундайлардан восита сифатида фойдаланадилар, холос. Бундай инсон Исломни бир чеккага суриб қўйган тутуриқсиз, ҳеч нарсага арзимайдиган, шароитга мослашувчи мунофиқдир.
Албатта, адолат Соҳиби бўлган Зот уни бу дунёда ҳам, охиратда ҳам бахтсиз қилишга ҳақли. Ислом мусулмонга замонга мослашувчи, бошқалар қўлида ўйинчоқ бўлишни таъқиқлаганидек, мақсади йўлида собит бўла олмай иродасиз ва қўрқоқ бўлишни ҳам таъқиқлади. Мусулмонга шамол уни қаёққа учирса учиб кетадиган парга ўхшашлик ярашмайди! Исломда аййёрлик, мослашувчанлик, лаганбардорлик, оқимга қараб ҳаракат қилиш таъқиқланади, чунки бу ҳаракатлар мунофиқликнинг моҳиятини ўзида акс эттиради. Шунинг учун барча олимлар, ўқитувчилар, шифокорлар, ҳарбий раҳбарлар, вазирлар ва сиёсатчилар мабдаий позицияга эга бўлишлари ва Расулуллоҳ с.а.в.нинг саҳобаларига ўхшашлари лозим, Аллоҳ улардан рози бўлсин!
Ривожланиш ва муваффақиятни истаган халқ Расулуллоҳ с.а.в. ўз замонасида саҳобаларининг қалблари ва онгларига Ислом ғоясини жойлаганидек, фарзандларининг қалби ва онгига Ислом ғоясини жойлаштиришлари шарт. Фақат шунинг ортидангина биз иймонли жасур, фидоийликка ҳозир, Аллоҳ Таолонинг нусратига қатъий ишонган авлодга эга бўламиз, инша Аллоҳ!
Махсус Ҳизб ут-Таҳрирнинг Марказий ахборот идораси учун
Абдур-Раҳмон ал-Амирий, Яман
