МАГАТЭ стипендияси ортида нима бор?

بسم الله الرحمن الرحيم

Тошкент шаҳридаги ММФИ МТЯУ филиали талаба қизлари МАГАТЭ стипендиясига сазовор бўлди. МАГАТЭнинг таъкидлашича, дастурнинг мақсади фақат алоҳида стипендиатларни қўллаб-қувватлаш эмас, балки барқарор энергетик келажак учун зарур инсон капитали салоҳиятини ривожлантиришдир, – деб ёзади xabar.uz ахборот агентлиги. Маълумки, 2017 йили Тошкентда “Росатом” ва Ўзбекистон ҳукумати ўртасида атом энергиясидан тинч мақсадда фойдаланиш бўйича ҳамкорлик доирасида имзоланган келишувга кўра, Ўзбекистонда АЭС қурилиши режалаштирилган эди. АЭСдан фойдаланиш мутахассис кадрларни талаб қилганлиги сабаб Тошкентда Россиянинг “Миллий ядровий тадқиқот университети” федерал давлат автоном олий таълим муассасасининг (ММФИ МТЯУ) филиали очилди. Мана шу филиалнинг битирувчи қизлари МАГАТЭ ядро соҳасидаги магистратура талабаларига тақдим этадиган Мария Склодовска-Кюри номидаги стипендия соҳибаси бўлишди. Хўш, бу нимани билдиради?

Буни англаб етишимиз учун, аввало, атом энергияси ва МАГАТЭ ҳақида тасаввурга эга бўлишимиз лозим. Америка, Хитой, Россия, Британия, Франция каби катта давлатлар 2-жаҳон урушидан кейин заиф давлатлар устида юргизаётган хавфсизлик ва мустамлакачилик сиёсатига қонуний тус бериш учун ҳамда адолат машъали бўлган  Халифалик давлати қайта тикланмаслиги учун БМТ каби халқаро ташкилотларни тузишди. Шу жумладан, улар атом энергиясидан ҳарбий соҳаларда фойдаланишга ёлғиз ўзлари эгалик қилиш ҳамда Лотин Америкаси, Африка ва Осиё мамлакатларига тинч мақсадларда фойдаланишга ҳам рухсат бермай, оғир саноат у ёқда турсин, ҳатто енгил саноатнинг кўп соҳаларини ривожлантиришдан-да тўсиб, учинчи дунё мамлакатларини ўзларининг маҳсулотлари учун истеъмол бозорларига айлантириш мақсадида 1954 йил 4 декабрда БМТ қошида Халқаро атом энергияси агентлиги (МАГАТЭ)ни тузишди. Атом ва ядро соҳасидаги таълим дастурларини назоратга олиш ва бу соҳада малай бўлишга яроқли шахсларни танлаб олиш учун МАГАТЭнинг халқаро таълим гранти ва стипендияларига конкурс танловларни йўлга қўйишди.

Бунинг сабаби шуки, атом энергияси улкан энергия манбаи бўлиб, уни тинч мақсадда ҳам, ҳарбий мақсадда ҳам фойдаланиш мумкин. Атом ёқилғиси тутун чиқармайди, кам жой эгаллайди ва катта концентрацияга эга. Масалан, бу ёқилғи ёрдамида самолёт ерга қўнмасдан бир неча суткалаб учиши мумкин. Шу сабабли биргина АЭС ўнлаб ТЭС ва ГЭСлар берадиган электр энергиясини беради. Атом энергиясидан тинч мақсадларда фойдаланиш оғир ва енгил саноатни ривожлантириб, мамлакатни бой мамлакатга айлантирадиган муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Ҳарбий соҳада фойдаланиш эса, мамлакатни қудратли мамлакатга айлантиради. Шунинг учун ҳам кучли давлатлар заиф давлатларга атом энергиясидан ҳатто тинч мақсадда фойдаланишга ҳам рухсат бермайди. Бугунги кунда Ўзбекистонда АЭС қурилиши борасидаги муҳокамаларга сабаб ҳам бир жиҳатдан мана шудир. Бу эса Россиянинг Ўзбекистон ҳукумати билан АЭС қуриш борасидаги келишувларини ҳам шубҳа остида қолдиради. Чунки Россия ҳам Америка, Хитой ва Европа каби очкўз мустамлакачи давлат бўлиб, Ўзбекистонни хомашё базаси сифатида ишлаб чиқарувчи эмас, балки истеъмолчи давлат бўлиб қолишини хоҳлайди. Чунки Ўзбекистон бугунгидек енгил саноатнинг баъзи тури ва асосан аграр давлат бўлиб қолиш ўрнига, оғир саноатни йўлга қўйиш орқали ўз саноатини ривожлантирадиган бўлса, Россияга хомашё етказиб бериш “вазифаси”дан воз кечиб, табиий бойликларини ўзининг саноатига йўналтириш хавфи пайдо бўлади. Бундан ташқари, Россия бугун Украина уруши фонида борган сари иқтисодий инқирозга юз тутаётгани ҳам мазкур лойиҳанинг амалга ошишига имконият бермаяпти. Лекин шундай бўлса-да, хулоса чиқаришимиз мумкинки, Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистонда мустамлакачи давлатлар иқтисодий ва ҳарбий жиҳатдан ўз нуфузини кенгайтириш устида ўзаро курашни кучайтирган ҳамда Ўзбекистон ҳукумати Ғарбга юзланаётган бир пайтда, Россия Ўзбекистондаги нуфузини сақлаб қолиш учун АЭС қурилишини дастак қилиб олишга уриняпти. Америка эса, МАГАТЭнинг таълим гранти ва стипендиялари орқали бу жараённи назоратга олишга, бунинг учун ички имкониятларни пайдо қилишга уринмоқда.

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон матбуот бўлими аъзоси Иззатуллоҳ

12.04.2025й