Марказий Осиёнинг сув танқислиги муаммоси қачон ҳал бўлади?
Марказий Осиёнинг сув танқислиги муаммоси қачон ҳал бўлади?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Россия Фанлар академияси (РАН) совет давридан қолган “Ғарбий Сибирь дарёларини Марказий Осиёга буриш” лойиҳасининг замонавий аналогини ишлаб чиқиш тўғрисида қарор қабул қилди. Россиянинг “Полипластик” гуруҳи директорлар кенгаши раиси Лев Гориловский 2100 км узунликдаги еттита қувур ипидан иборат ёпиқ босимли қувур тизимини қуришни таклиф қилди. Шунингдек, “ИЭС Инжиниринг и Консалтинг” консалтинг компанияси лойиҳалар раҳбари Дмитрий Созонов лойиҳага умумий инвестиция ҳажмини 100 миллиард доллардан баҳолади, асосий қувватларни яратишнинг минимал муддати эса 10 йил деб кўрсатди.
Жорий йилнинг 16 ноябрида Қозоғистон бизнес портали ҳозирда таклиф қилинаётган вариант “очиқ канал эмас, балки Обь дарёсидан Ўзбекистонга Қозоғистон орқали ўтадиган магистрал сув қувури қурилишини назарда тутишини” тушунтирди. Бунда Марказий Осиё давлатлари “шубҳасиз, Сибирь дарёларига муҳтож” деб таъкидланди. Яъни нафақат Обь дарёси. Чунки “ҳам Қозоғистон, ҳам Ўзбекистон дунёдаги энг сув танқис бўлган ўттизта давлат қаторига киради. Россия эса сувни худди нефт ва газ каби қувур орқали сотади. Шу тариқа, у тарихида мисли кўрилмаган тақчилликни бошдан кечираётган федерал бюджетини тўлдиришнинг янги манбаига эга бўлади”.
Kun.uz суҳбатлашган Иқлимшунос Эркин Абдулаҳатов фикрича эса, бу ташаббус – афсона, амалга ошмайдиган иш. “Жуда катта пул ресурси, 2,100 километрда бунақанги сувни бир ҳудуддан иккинчи ҳудудга кўчириш лойиҳаси ҳали дунёда қилинмаган”, – дейди Абдулаҳатов.
Жамиятшунос, этнопсихолог Маҳмуд Йўлдошевнинг айтишича, бундай лойиҳаларнинг остида геосиёсат ётади. “Бу ҳазилакам иш эмас, катта харажат ва унинг ортидан катта сиёсат ётибди. Россия Марказий Осиёдан узилиб бормоқда, бошқа ричаглари қолмагач энди худди шунга ўхшаган лойиҳаларни ўйлаб топишмоқда. Буни қабул қилиб бўлмайди”, – дейди Йўлдошев.
Шунингдек, Обь дарёси билан биргаликда Иртиш Янги Ипак йўли транспорт коридорини Шимолий денгиз йўли билан боғлаб, Евроосиё транспорт коридорларини глобал транспорт тизимига интеграция қилиш масаласи ҳам Россия кун тартибидан ўрин олган. Бу ҳақда Путиннинг ёрдамчиси Николай Патрушев: “Обь–Иртиш ҳавзаси вақт ўтиши билан Ипак йўли ва Трансарктик транспорт коридори ўртасида боғловчи ҳалқага айланиши, шунингдек, Евроосиё транспорт коридорларининг жаҳон транспорт тизимига интеграциясига кўмаклашиши мумкин”, – деди.
Иртиш Қозоғистон, Россия ва Хитой ҳудудлари орқали оқиб ўтувчи дунёдаги энг узун трансчегаравий дарё ҳисобланади. Ушбу дарёда транзит коридорини ривожлантириш ва Россиянинг Обь дарёси оқимини Марказий Осиёга сув қувурлари орқали кўчириш режаси Россиянинг геосиёсий манфаатларида стратегик жиҳатдан бир-бирига боғлиқ. Чунки бу режада Қозоғистон асосий транзит давлат ҳисобланади. Обьдан Ўзбекистонгача бўлган сув қувури ҳам Қозоғистон орқали ўтади. Шу сабабли, Қозоғистоннинг иккала лойиҳадаги иштироки Москва учун ҳам транспорт, ҳам сув соҳасида минтақа устидан назоратни ўз қўлига олишида стратегик аҳамиятга эга.
Россия ушбу ташаббусларини ўзи сунъий вужудга келтирган “минтақавий сув инқирози” фонида илгари сурмоқда. Аслида, Амударё ва Сирдарё суви Ғарбий Сибирь дарёларини буришга эҳтиёж туғдирмайдиган даражада Марказий Осиё ва Афғонистонни таъминлашга етарли потенциал бўла олади. Бироқ Орол денгизига қуйиладиган Амударё ва Сирдарё сувларининг тақсимоти совет давридаги “гостплан”га асосланади. 1987 йилдаги Тошкент шартномаси ва 1992 йилдаги Олмаота шартномаси Афғонистон иштироки бўлмаган беш Марказий Осиё давлати – Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон – ўртасида сув тақсимотини белгилади.
Жорий йил январ ойида “Толибон”нинг Сув ресурслари ва энергетика вазири вазифасини бажарувчи Абдул-Латиф Мансур “Афғонистонга инвестиция киритишга чақириқ” конференциясида сўзлаган нутқида, Афғонистонда эндиликда тўғонлар қурилишига ҳеч қандай тўсиқ йўқлигини тушунтирди. Афғонистон Амударё умумий оқимига 30% ҳисса қўшади, Ўзбекистон – 6%, Туркманистон эса 1%. Бироқ Афғонистон дарё умумий оқимининг атиги 2%дан, Ўзбекистон – 48,2%дан, Туркманистон эса, 35,8%дан фойдаланади. Шунга кўра, “Толибон” Афғонистоннинг сув ҳуқуқларини, айниқса, Амударёга нисбатан ҳимоя қилиш ниятида эканлигини билдирди.
Бу борада, Қўштепа каналининг қурилиши дарё сув оқимини 15%га қисқартиришининг оқибатлари ҳақидаги ЮНИСЕФ “башорат”лари қуйи оқимдаги мамлакатларда хавотир уйғотди. Ўзбекистон ҳукумати дипломатик ёндашувни танлаб, ўз вакилларини Кобулга юборди ва канал қурилишига ёрдам таклиф қилди.
Хулоса шуки, Орол денгизининг қуришига олиб келган совет давридаги режалаштириш сиёсати туфайли бугунги кунда минтақада вужудга келган “сув инқирози”дан фойдаланиб, Россия тобора таъсири заифлашиб бораётган Марказий Осиё устидан назорат механизмини ўрнатишга қаратилган стратегик ҳужумини амалга оширмоқда. Шу туфайли, Россия учун муҳими Обь–Марказий Осиё қувур лойиҳасининг амалга ошиши эмас, балки унинг мавжудлигининг ўзидир. Бу лойиҳа ортидан Москва минтақани Қозоғистон ва Ўзбекистон орқали ўзига янада қаттиқроқ боғлаб қўймоқчи. Агар келажакда лойиҳа амалга ошган тақдирда ҳам, бу Ўзбекистоннинг ҳаётий муҳим ресурс – сув бўйича Россияга қарамлигини кескин оширади. Москва сув етказиб беришни сиёсий ва иқтисодий босим ўтказиш ёки ўзининг бошқа манфаатларини ҳимоя қилишда восита сифатида ишлатиши мумкин. Шунингдек, сув худди нефт ва газ каби, қувур орқали тижорий нархларда сотилса, бу унинг қийматини янада оширади. Бу эса, табиийки, суғориш ва коммунал сув учун тўловларнинг ошишига олиб келиб, аҳолининг, айниқса, фермерлар ва камбағал оилаларнинг кундалик ҳаётини издан чиқаради.
Аввалда, дарёлардан фойдаланишда ҳеч қандай муаммо бўлмаган. Чунки Халифалик барча ишларни Исломий қонунлар билан тартибга солган ва муаммоларни шу тарзда ҳал қилган. Сув муаммолари фақат Ғарб мустамлакачилари келганидан кейин пайдо бўлди. Улар дарёларни заиф давлатларга нисбатан сиёсий ва иқтисодий босим воситасига айлантирди.
Шунинг учун минтақадаги “сув инқирози” Амударё ва Сирдарё сувларидан фойдаланиш қачонки Халифалик соясида Аллоҳнинг шариати билан тартибга солингандагина барҳам топади.
Негаки, давлатнинг қудрати аввало тўғри мафкурага эга бўлиши ва мавжуд салоҳиятдан оқилона фойдаланиши билан белгиланади. Ўз салоҳиятини тўғри англаган ва уни мақсадли бошқара олган давлат ташқи сиёсатда фаол ва таъсирчан кучга айланади. Натижада, мамлакатнинг ҳарбий қудрати, демографик таркиби ҳамда геосиёсий ва геостратегик жойлашуви мамлакат хавфсизлигини таъминлаш, халқнинг умумманфаатларини ҳимоя қилиш, умид ва интилишларига мувофиқ кўплаб муҳим масалаларни ҳал қилувчи омил бўлиб хизмат қилади. Бироқ бу қудратга сиёсий йўналиши ўзи эътиқод қилаётган тўғри мафкурага мувофиқ келгандагина эга бўлади. Йўқса, мамлакат стратегик ресурслар борасида ўз-ўзига суянишдан узоқлашиб, ташқи кучларга қарам бўлиб бораверади. Қарамлик кучайган сари ҳаётий зарур масалаларда халқ манфаатидан кўра, муносабатда бўлаётган мустамлакачи кучлар иродасига бўйсунишга мажбур бўлади. Натижада сув, нефт, табиий газ ва уран каби стратегик ресурсларга эга бўлса-да, бу ресурсларни халқ фаровонлигига эмас, аксинча, Россия, АҚШ, Хитой каби катта давлатлар манфаатларига хизмат қилдирадиган лаёқатсиз давлатга айланади.
Бугунги кунда ҳаёт майдонида мавжуд мафкуралар иккита бўлиб, бири капитализм мафкураси ва у қабул қилган ўз давлатига эга, иккинчиси эса, Ислом мафкураси бўлиб, уни қабул қилган ва унга эътиқод қиладиган Уммат мавжуд бўлса-да, лекин ўз давлатига эга эмас.
Капитализм инсон ўйлаб топган мафкура бўлиб, динни сиёсатдан ажратиб, барча ишларни моддий манфаат устига қуради. Шунинг учун, мустамлакачилик унинг ажралмас хусусиятига айланди. Бугунги дунё саҳнасидаги таназзул ва инқирозлар, инсоният бошига ёғилаётган кулфат ва изтироблар айнан мана шу мафкуранинг мустамлакачилик сиёсати натижасидир.
Ислом эса, Аллоҳ таоло Росулуллоҳ ﷺ орқали инсонларга етказган ягона тўғри мафкура бўлиб, фақат у билангина бутун оламни капитализмнинг ҳалокатли чангалидан қутқариш мумкин бўлади.
Бу эса, ушбу мафкурани ҳаёт майдонида татбиқ қилувчи Рошид Халифалик давлатини барпо қилиш билан амалга ошади. Тўғри мафкурага эга бўлган бу Халифалик давлати ҳарбий, демографик, геосиёсий салоҳиятидан самарали фойдаланиб, ресурс ва имкониятларини Уммат манфаатларига хизмат қилдирадиган қудрат бўлиши табиий. Шу сабабли, Марказий Осиё мусулмонлари “сув инқирози”дан чиқиш учун Россия каби мустамлакачиларнинг режаларини рад этиб, фақат Ислом мафкураси асосида сиёсат юритадиган Давлатни талаб қилмоғи лозим.
Иззатуллоҳ
28.11.2025й
