Миссионерлик ва илм-фаннинг Ислом Давлатининг қулашидаги роли
بسم الله الرحمن الرحيم
Миссионерлик ва илм-фаннинг Ислом Давлатининг қулашидаги роли
Учинчи мавзу: Байрут миссионерлар учун таянч нуқтаси бўлиб қолди
Миссионерлар сони кўпайиб кетиб, уларнинг орасида тез-тез келишмовчиликлар чиқадиган бўлиб қолди, шундан сўнг улар Усмоний Халифаликни турли қисмларини қамраб олиш учун роллар тақсимлашга келишиб олдилар. Америкалик миссионерлар 1860 йилги ғалаёнлар сабаб Тоғли Ливанга қайтган нусайрий қабилаларни ўзларига олдилар. Француз миссионерлари Сурия, Ливан, Фаластин ва Шимолий Африка давлатларига диққатларини қаратдилар.
Шуни қайд этиш лозимки, 1848 йилда Ливанда Сурия евангелия черковига асос солиб, босмахона ва таълим билан шуғулланувчи протестантлар фаолият олиб боришни бошладилар. Айнан улар 1834 йилда Мальтадан Байрутга босмахона станогини етказишда иштирок этдилар, шундан сўнг адабиёт ва араб мероси ҳақида китоблар нашр қилиш бошланди, шунингдек аҳоли орасида миссионерлик материаллари ҳам фаол тарқатила бошланди. Шу билан биргаликда, 1834 йилда яна Байрутга қайтиб келган Америкалик таниқли миссионер Илия Смит ҳам фаоллашди. У 1827 йилда миссионерлик ҳаракатида олдинга силжиш бўлмаётгани сабабли зерикиб, бу шаҳарни тарк қилган эди. Лекин айтиб ўтганимиздек, Байрутга хотини билан яна қайтиб келди ва қизлар учун мактаб очди.
Тарихчиларнинг айтишларича, протестант миссионерлар Ливанда биринчи бўлиб қизлар мактабини очганлар, масалан, 1747 йили Форест фамилияли миссионер аёл раҳбарлигида мактаб-интернат очдилар, 1851 йилда эса Анна Витилис қизлар учун иккинчи мактабни очди. Бу мактаблар раҳбарлар саломатлиги ҳолати сабабли ёпилганига қарамай, 1862 йилда Сайда (Ливан) да протестант миссионерлар яна мактаблар очдилар. 1875 йилнинг бошларида уларнинг мактаблари Ливаннинг кўплаб районларида тарқалган эди. Миссионерларнинг асосий эътиборлари мактаб-интернатларга қаратилар эди, чунки уларда ўқувчиларни Исломдан узоқлаштиришда улар билан яқин алоқа ўрнатиш учун қулай шарт-шароитлар мавжуд эди.
Миссионерлар томонидан амалга оширилган муҳим ишлардан бири бўлган французлар очган, “Авлиё Иосиф Университети” номи билан танилган иезуитлар коллежини, шунингдек америкаликларнинг Байрутда 1866 йил Дэниел Блисснинг саъй-ҳаракатлари билан очилган Сурия протестант коллежини эсга олиб ўтиш жоиздир. Эндиликда бу ўқув юрти “Байрутнинг Америка университети” номини олган ва 1966 йилда у ўзининг юз йиллигини нишонлади. Яъни бу университет юз йилдирки, америкача сақофат ва фикрлар билан суғорилган араб ёшларини чиқармоқда, токи улар юрт бошқарувини ўз қўлларига олсинлар ва давлат органларидаги иш ўринларини тўлдирсинлар.
Франко-миср таълим программасидан илҳомланган Иброҳим Пошо, уни Сурия ва Ливанда қўллади. Бундай қулай шароитдан фойдаланган миссионерлар ўзларининг сақофий фаолиятларини бошлаб юбордилар. Натижада улар Исломий Давлат фуқароларини эътиқод эркинлиги номи остида ҳукуматга қарши ғазаблантира олишга эришдилар, шунингдек насронийлар, мусулмонлар ва друзлар ўртасида диний зиддиятлар келтириб чиқаришга эриша олдилар. Буларнинг барчасидан кўзланган мақсад равшан эди, айниқса ғалаёнлар, бебошликлар ва фитналарга тўлган Шом юртларини Иброҳим пошонинг тарк этишидан сўнг бу янада тиниқлашади. Шундан сўнг миссионерлар кейинги босқичга ўтдилар, яъни мустамлакачилик учун замин тайёрлаган ва Исломий юртларга қарши фикрий-ҳазорий ҳужумлар уюштирган Америка миссиялари ҳомийлигидаги илмий уюшмалар йўли билан бевосита сиёсий аралашувга ўтдилар.
Кейинги мавзуларда айнан шуларни кўриб чиқамиз, чунки тарихга чуқур ва онгли назар ташлаб, Умматнинг ҳозирги ҳолатини, салиб юришлари пайтида бошидан кечирганлари ва Ислом ақидаси буюклиги олдида қўрқувга тушгани сабабли мусулмонларга адоватда бўлган Ғарб ҳийлаларига боғлаш лозим.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Марказий ахборот офиси учун махсус
Рина Мустафо
22 Жумадул аввал 1438 ҳ.й.
17.02.2017 й.
