بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِِ

Мункарни инкор қилиш фарздир, уни йўқ қилиш учун моддий кучларни ишга солиш эса қодир бўлишга боғлиқдир

Мункар деб шариат қабиҳ кўрган барча нарсани айтилади, у вожибни тарк қилиш ва ҳаромни қилишдан иборатдир, мункарни инкор қилиш Аллоҳ Субҳанаҳу барча мусулмонларга: шахсларга ҳам, жамоатларга ҳам, уюшмаларга ҳам, Уммат ва давлатга ҳам вожиб қилган бир шаръий ҳукмдир. Муслим Абу Саид Худрийдан шундай деганини ривоят қилди: мен Росулуллоҳ нинг шундай деганларини эшитдим:

«مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَراً فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ، وَذَلِكَ أَضْعَفُ الإِيمَانِ»

«Сизлардан ким бирон мункарни кўрса уни қўли билан ўзгартирсин, агар қодир бўлмаса тили билан, агар қодир бўлмаса қалби билан, у эса энг заиф имондир». Аллоҳ мусулмонларга ўз ўрталарида маъруфга буюришлари ва мункардан қайтаришлари учун уюшмалар ва жамоатлар тузишни вожиб қилди. Аллоҳ Таоло деди:

وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَأُوْلَـئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

«Ораларингиздан яхшиликка (Исломга) даъват қиладиган, ибодат-итоатга буюрадиган ва исён-гуноҳдан қайтарадиган бир жамоат бўлсин. Ана ўшалар нажот топгувчилардир» [Оли Имрон 104]

Аллоҳ Субҳанаҳу бу Умматни одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат қилиб, маъруфга буюрадиган, мункардан қайтарадиган ва Аллоҳга имон келтирадиган уммат қилиб уни шарафлади. Аллоҳ Таоло деди:

كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ

«(Эй Уммати Муҳаммад), одамлар учун чиқарилган миллатларнинг энг яхшиси бўлдингиз. Зеро сиз маъруфга буюрасиз, мункардан қайтарасиз ва Аллоҳга имон келтирасиз» [Оли Имрон 110]

Аллоҳ Субҳанаҳу мўминлар билан мунофиқлар ўртасини амри маъруф ва наҳий мункар билан фарқлаб қўйди. Аллоҳ Таоло деди:

الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُم مِّن بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ

«Мунофиқ эркаклар ва мунофиҳ аёллар бир-бирларидандирлар (яъни, кофирликда бир-бирларига ўхшайдилар). Улар ёмонликка буюрадилар, яхшиликдан тўхтатадилар» [Тавба 67]

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ

«Мўмин ва мўминалар бир-бирларига дўстдирлар. Улар яхшиликка буюрадилар, ёмонликдан тўхтатадилар» [Тавба 71]

Аллоҳ Субҳанаҳу мусулмонларга – агар улар мункардан сукут қиладиган бўлсалар, уни ўзгартиришга ва йўқ қилишга ҳаракат қилмайдиган бўлсалар – иқоб билан ваид қилди. Ҳузайфа ибн Ямондан Набий нинг шундай деганлиги ривоят қилинди:

«وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ، أَوْ لَيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عِقَابًا مِنْهُ، ثُمَّ تَدْعُونَهُ فَلاَ يُسْتَجَابَ لَكُمْ»

«Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, сизлар албатта маъруфга буюрасизлар ва албатта мункардан қайтарасизлар, акс ҳолда Аллоҳнинг Ўз томонидан устингизга бир иқобни юбориши аниқдир, ана шундан кейин дуо қиласиз, (аммо) дуоингиз мустажоб бўлмайди». Ҳайсамдан шундай дегани ривоят қилинди: мен Росулуллоҳ нинг шундай деганини эшитдим:

«مَا مِنْ قَوْمٍ يُعْمَلُ فِيهِمْ بِالْمَعَاصِي، ثُمَّ يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يُغَيِّرُوا ثُمَّ لاَ يُغَيِّرُوا، إِلاَّ يُوشِكُ أَنْ يُعِمَّهُمُ اللَّهُ بِعِقَابٍ»

«Қайси бир қавм бўлмасин ораларида маъсиятлар қилинсаю улар ўзгартиришга қодир бўла туриб ўзгартиришмаса Аллоҳ уларнинг ҳаммасига бир иқобни юбориши аниқдир». Аҳмад ривояти бўйича эса Набий  шундай дедилар:

«إِنَّ اللَّهَ لاَ يُعَذِّبُ الْعَامَّةَ بِعَمَلِ الْخَاصَّةِ، حَتَّى يَرَوُا الْمُنْكَرَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ وَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى أَنْ يُنْكِرُوهُ فَلاَ يُنْكِرُوهُ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَذَّبَ الْخَاصَّةَ وَالْعَامَّةَ»

«Албатта Аллоҳ оммани хоссанинг амали сабабли – то улар ўзларининг ораларидаги мункарни кўриб уни инкор қилишга қодир бўла туриб инкор қилмай туравермагунларича – азобламайди, бас агар ана шуни қилишса хоссани ҳам, оммани ҳам азоблайди».

Демак ҳар бир мусулмон ўзининг олдида мункарни – ҳар қандай мункарни – кўрса уни юқорида ўтган Абу Саид Худрийнинг ҳадисида келган учта услубнинг бири билан инкор қилишга ва ўзгартиришга ҳаракат қилиши вожиб бўлади, акс ҳолда гуноҳкор бўлади.

Амри маъруф ва наҳий мункар мусулмонларга барча ҳолатларда вожибдир, Исломий Халифалик давлати мавжуд бўладими ёки йўқми, мусулмонларга татбиқ этилаётган ҳукм Ислом ҳукмими ёки куфр ҳукмими, ҳоким Ислом ҳукмларини яхши татбиқ этадими ёки ёмон татбиқ этдими, бундан қатъий назар амри маъруф ва наҳий мункар вожибдир.

Амри маъруф ва наҳий мункар Росул  даврида, саҳобалар даврида, тобеинлар ва табаа тобеинлар даврида мавжуд бўлган ва унинг ҳукми қиёматгача ўзгаришсиз қолаверади.

Мункар шахслар томонидан ҳам, жамоатлар ёки давлат томонидан ҳам ҳосил бўлиши мумкин.

Мункарни инкор қилишга ва ўзгартиришга ҳаракат қиладиган давлат, шахслар ва уюшмалар бўлади.

Исломий давлат Халифалик давлатидаги асллик ундаги ҳокимнинг одамлар ишларини шариат ҳукмлари билан бошқаришга раҳбарлик қилишидир, у мункарларни – бу мункарлар шахслар томонидан содир этилдими ёки жамоатлар томониданми, ундан қатъий назар – ман қилишдан шаръан масъулдир, чунки Росул :

«اَلْإِمَامُ رَاعٍ وَهُوَ مَسْؤُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»

«Имом бошлиқдир ва у ўз раиятидан масъулдир» дедилар. Аллоҳ унга одамларни: шахслар ва жамоатларни Аллоҳ уларнинг зиммасига вожиб қилган барча вожибларни адо этишга мажбурлаш вазифасини топширган, уларни вожибларни адо этишга мажбурлаш учун куч ишлатиш зарур бўлиб қолса куч ишлатиш унга вожиб бўлиб қолади. Аллоҳ унинг зиммасига одамларни ҳаромларни қилишдан ман қилиш вазифасини ҳам юклади, уларни ҳаромдан ман қилиш учун куч ишлатиш зарур бўлса куч ишлатиши вожиб бўлиб қолади. Чунки давлат мункарни қўл билан, яъни куч билан ўзгартиришдаги ёки йўқ қилишдаги аслдир, чунки у Исломни татбиқ этишдан ва одамларни Ислом ҳукмларини адо этишга мажбурлашдан масъулдир.

Шахсларнинг мункарни ўзгартиришига келсак, шахс агар ўзининг олдида бирон мункарни кўрса – масалан бирон шахснинг ароқ ичаётганини ёки ўғирлик қилаётганини ёки бирон шахсни ўлдирмоқчи бўлаётганини ёки бирон аёл билан зино қилаётганини ёки бошқа мункарни кўрса – бу мункарни инкор қилиш ва уни йўқ қилишга ҳаракат қилиш унга вожиб бўлади, буни қилмаса гуноҳкор бўлади, агар бу мункарни қўли билан йўқ қилишга – гарчи гумон ғолиблиги билан бўлса ҳам – қодир бўлса уни қўли билан ўзгартириш ва йўқ қилишга шошилмоғи лозим, чунки у уни қўли билан ўзгартиришга қодирдир, у Росул нинг:

«مَنْ رَأَى مِنْكُمْ مُنْكَراً فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ»

«Сизлардан ким бир мункарни кўрса уни қўли билан ўзгартирсин» деган сўзининг ижроси бўлади. Мункарни ўзгартириш учун қўлни, яъни моддий кучни ишга солиш – гарчи гумон ғолиблиги билан бўлса ҳам – айни шу мункарни қўл билан ўзгартиришга ва йўқ қилишга бўлган амалий қудратга боғлиқдир, шунинг учун агар йўқ қилиш қудрати мавжуд бўлмаса қўлни ишга солмайди, чунки бу пайтда қўлни ишлатиш мақсадга, яъни мункарни ўзгартиришга ва йўқ қилишга олиб келмайди, демак ҳадисда келган қўлни ишлатиш мункарни ўзгартиришга бўлган ҳақиқий қудратга боғлиқдир, шу далил биланки, ҳадиснинг ўзи мункарни тил билан инкор қилишга мункарни қўл билан ўзгартиришга ва йўқ қилишга қудрат йўқ бўлган пайтда ўтишни буюрди, чунки Пайғамбаримиз:

«فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ»

«Агар қодир бўлмаса тили билан» дедилар. Мункарни тил билан инкор қилиш мункарни ўзгартириш деб ҳисобланмайди, балки у мункарни қилувчи кимсага қарши ўзгартириш чорасидир, яъни унинг мункарни қилишини инкор қилиб қоралашдир, энди агар тили билан инкор қилишга ҳам қодир бўлмаса бу мункарни қалби билан инкор қилиши ва унга рози бўлмаслиги лозим.Буларнинг барчаси шахслар ёки жамоатлар томонидан содир этиладиган мункар ҳақидадир.

Аммо ҳоким томонидан содир этиладиган мункарга келсак – масалан зулм қилиши ёки одамлар молини ботил йўл билан ейиши ёки ҳуқуқдан маҳрум қилиши ёки раият ишларидан биронтаси борасида бепарволик қилиши ёки бирон вожиб тўғрисида қосирлик қилиши ёки Ислом ҳукмларидан биронтасига хилоф қилиши ёки бошқа мункарларни қилиб қўйиши каби – уни муҳосаба қилиш, унинг бу ишини инкор қилиш, уни ўзгартиришга ҳаракат қилиш барча мусулмонларга: Уммат, армия, уюшмалар, шахсларга фарздир, унга сукут қилиб тураверишса, инкор қилишмаса ва уни ўзгартиришмаса гуноҳкор бўлишади. Ҳоким бирон мункарни қилиб қўйган пайтда уни инкор қилиш ва ўзгартириш тил билан муҳосаба қилиш орқали бўлади. Бунга далил Муслим Умму Саламадан ривоят қилган Росулуллоҳ нинг ушбу сўзларидир:

«سَتَكُونُ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ، فَمَنْ كَرِهَ بَرِيءَ، وَمَنْ أَنْكَرَ سَلِمَ، وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ»

«Келгусида амирлар бўлади, уларга амри маъруф ва наҳий мункар қиласизлар, бас ким ёмон кўрса покланибди, ким инкор қилса саломат бўлибди, лекин ким рози бўлса ва эргашса (пок ва саломат бўлмайди)». Яна бир далил Абдуллоҳ ибн Масъуддан қилинган ушбу ривоятдир: Росулуллоҳ  дедилар:

«… كَلاَّ وَاللَّهِ لَتَأْمُرُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلَتَنْهَوُنَّ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَلَتَأْخُذَنَّ عَلَى يَدِ الظَّالِمِ وَلَتَأْطُرَنَّهُ – أَوْ لَتَقْطُرَنَّهُ — عَلَى الْحَقِّ أَطْرًا – أَوْ قَطْرًا — وَلَتَقْصُرَنَّهَ عَلَى الْحَقِّ قَصْرًا، أَوْ لَيَضْرِبَنَّ اللَّهُ بِقُلُوبِ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ ثُمَّ لَيَلْعَنُكُمْ كَمَا لَعَنَهُمْ»

«… Аллоҳга қасамки, сизлар маъруфга буюрасизлар, мункардан қайтарасизлар, золимнинг қўлидан ушлаб, уни мажбуран ҳаққа бўйсундириб, ҳаққа чеклаб қўясизлар ёки Аллоҳ айримларингиз қалби билан айримингизга зарба беради кейин сизларни ҳам Бану Исроилни лаънатлаганидек лаънатлайди». Росулуллоҳ  адолатсиз султон ҳузурида ҳақ сўзни айтишни энг афзал жиҳод қилиб қўйдилар, чунки Пайғамбаримиз: қайси жиҳод афзал? – деб сўраган кишига: «адолатсиз султон олдида айтилган ҳақ сўздир» деб жавоб бердилар. Ҳокимга қурол билан қарши чиқишнинг ҳаромлиги ҳақида ҳадислар ҳам келган, фақат битта ҳолат бундан мустасно, у ҳам бўлса ҳоким очиқ куфрни намоён қилса ва унинг ҳеч шубҳасиз очиқ куфр эканлигини Аллоҳ томонидан бир ҳужжат келган бўлса, яъни ҳоким очиқ куфр ҳукмлари билан бошқарса ва Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм юритишни тарк қилса, мана шу ҳолатда унга қурол билан қарши чиқиш жоиз бўлади. Авф ибн Молик Ашжаъийдан шундай деганлиги ривоят қилинди: мен Росулуллоҳ  шундай деганини эшитдим:

«خِيَارُ أَئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تُحِبُّونَهُمْ وَيُحِبُّونَكُمْ، وَيُصَلُّونَ عَلَيْكُمْ وَتُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ، وَشِرَارُ أَئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تَبْغَضُونَهُمْ وَيَبْغَضُونَكُمْ، قَالَ: قُلْنَا يَا رَسُولَ اللهِ أَفَلاَ نُنَابِذُهُمْ بِالسَّيْفِ؟ فَقَالَ: لاَ، مَا أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلاَةَ»

«Имомларингизнинг яхшилари сизлар уларни яхши кўрадиган, улар ҳам сизларни яхши кўрадиган, сизлар уларнинг ҳаққига дуо қиладиган, улар ҳам сизларнинг ҳаққингизга дуо қиладиганларидир. Имомларингизнинг ёмонлари сизлар уларни ёмон кўрадиган, улар ҳам сизларни ёмон кўрадиган, сизлар уларни лаънатлайдиган, улар ҳам сизларни лаънатлайдиганларидир. Шунда: ё Росулуллоҳ, уларга қарши қилич кўтариб чиқмаймизми? – дейилди. Пайғамбаримиз : йўқ, модомики орангизда намозни қоим қилишар экан (қарши чиқмайсиз)» дедилар. Бу ҳадисдаги намозни барпо қилиш деган сўздан мурод Ислом билан бошқаришдир, яъни шариатни татбиқ этишдир, бу куллни жуз исми билан аташ бобидандир. Умму Саламадан эса Росулуллоҳ нинг шундай деганлиги ривоят қилинди:

«سَتَكُونُ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ فَمَنْ عَرَفَ بَرِئَ وَمَنْ أَنْكَرَ سَلِمَ وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ. قَالُوا أَفَلاَ نُقَاتِلُهُمْ قَالَ: لاَ، مَا صَلُّوا»

«Келажакда амирлар бўлади, сизлар танийсизлар ва инкор қиласизлар. Бас, ким таниса покланади, ким инкор қилса саломат қолади. Лекин ким рози бўлиб, эргашса (пок ва саломат бўлмайди). Шунда: уларга қарши жанг қилмаймизми? — дейишди. Росулуллоҳ: Йўқ, модомики намозни адо этар эканлар, дедилар». Яъни модомики шариат ҳукмларини қоим қилар эканлар, деган маънодадир, намоз эса шариат ҳукмларидан биридир, бу жузни кулга қўллаш бобидандир. Убода ибн Сомитдан эса шундай деганлиги ривоят қилинди: «Биз Росулуллоҳ га қийинчиликда ҳам, енгилчиликда ҳам, хурсандчиликда ҳам, хафаликда ҳам қулоқ солиб итоат этиш тўғрисида, ўзимиздан афзал кўриш, ишни унинг аҳлидан талашмаслик тўғрисида байъат бердик, Пайғамбаримиз: магар очиқ куфрни кўрсангизлар, сизларда бу тўғрида Аллоҳ Таоло томонидан келган бир бурҳон бўлса бундан мустасно, дедилар, қаерда бўлмайлик Аллоҳ йўлида ҳеч бир маломатчининг маломатидан қўрқмасдан ҳақ сўзни айтишимиз тўғрисида байъат бердик». Бу уч ҳадиснинг мафҳуми ҳокимга қурол билан қарши чиқишдан қайтармоқда, фақат битта ҳолат бундан мустасно, у ҳам бўлса Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм юритмаслигидир, яъни очиқ куфр ҳукмлари билан бошқарса, унинг ҳеч шубҳасиз очиқ куфр эканлигига Аллоҳ томонидан бир ҳужжат келган бўлса ўшанда унга қурол билан қарши чиқиш мумкин. Шунга кўра демак мусулмонлар ҳокимларидан биронтаси Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм юритмай очиқ куфр ҳукмлари билан бошқарса барча мусулмонларнинг – уни ҳокимиятдан олиб ташлаш учун ва куфр ҳукмини йўқ қилиб, Аллоҳ нозил қилган ҳукмларни татбиқ ўрнига қўйиш учун – унга қурол билан қарши чиқиши вожиб бўлади.

Унга қурол билан қарши чиқишнинг вожиблиги уни моддий куч билан олиб ташлашга ва очиқ куфр ҳукмини йўқ қилишга бўлган – гарчи гумон ғолиблиги билан бўлса ҳам – қудратга боғлиқдир, чунки мункарни ўзгартириш учун – куфр ҳукмлари билан бошқариш эса энг катта мункарлардан биридир – қўлни, яъни моддий қувватни ишга солиш мункарни ана шу моддий қувват билан ҳақиқатдан ҳам йўқ қилиш қодирлигига боғлиқдир. Демак мункарни қўл билан ўзгартириш вожиблиги ҳадиси маноти ва очиқ куфр ҳукмлари билан бошқарадиган ҳокимга қурол билан қарши чиқиш ҳақидаги икки ҳадис маноти моддий қувватга бўлган қудратга ва бу қувватнинг мункарни, очиқ куфрни – гарчи гумон ғолиблиги билан бўлса ҳам – ўзгартира ва йўқ қила олишига боғлиқдир. Лекин агар моддий қувват амалда ёки гумон ғолиблиги билан мункарни ва куфр ҳукмларини ўзгартиришга ва йўқ қилишга амалда қодир бўлмаса у ҳолда бу қувват ишга солинмайди, чунки бу вақтда уни ишга солиш шариат вожиб қилган мақсадга, яъни мункар ва куфр ҳукмларини амалда ўзгартириб йўқ қилишга олиб келмайди, бу пайтда мункарни тил билан инкор қилишга ҳаракат қилинади, шу билан бирга – гарчи мункарни ва куфр ҳукмларини амалда ўзгартиришга ва йўқ қилишга бўлган гумон ғолиблиги билан бўлса ҳам – қодирлик даражасига етгунча қувватни оширишга ҳам ҳаракат қилинади, қодирлик даражасига етган пайтда қувватни ишга солиш вожиб бўлади. Шунинг учун агар бутун Умматнинг иродаси бирлашса, моддий кучга эга армия, кучга эга нуфузли йирик қабилалар, армияга, йирик қабилаларга ёки Умматга катта кучли таъсир ўтказа олувчи сиёсий уюшмалар, булардан ҳар бири агар очиқ куфр ҳукмлари билан бошқараётган ва Ислом ҳукмлари билан ҳукм юритмаётган ҳокимни олиб ташлаш қудратига эга бўлса ана шу ҳокимга қарши чиқиб уни ҳокимиятдан олиб ташлаши, куфр ҳукмларини йўқ қилиб, Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм юритишни қайта тиклаши унга шаръан вожиб бўлиб қолади.

Бу Ислом ҳукмларидан бир асосий ҳукмдир, биз уни одамларга – улар ўз ишлари шу ҳукм ҳидояти асосида кўра олишлари учун – етказишни зиммамиздаги вожиб вазифа деб билдик.

وَاللّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ

«Аллоҳ Ўз ишида ғолибдир, лекин одамларнинг кўплари (буни) билмайдилар» [Юсуф 21]

Ҳизбут Таҳрир

0

0