ПУЛ

 Олтин низомининг афзалликлари

3–4-5 бўлимлар

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Аввалги мақоламизда китобимизнинг Пул бўлимидаги Олтин низомининг афзалликлари мавзуси 1 ва 2 бўлимлари билан таништирдик. Бугунги мақоламизда ушбу мавзунинг 3, 4 ва 5 бўлимлари билан таништирамиз.

3. Олтин низомида марказий банклар ҳам, ҳукуматлар ҳам қоғоз пуллар ишлаб чиқарилишини кенгайтира олмайдилар. Чунки улар муайян нархда олтинга алмашиниш қобилиятига эга. Махсус бошқармалар қоғоз пул ишлаб чиқариш кўпайиб кетса, олтинга талаб кучайиб кетган вақтда бу талабга жавоб бера олмай қолишдан қўрқадилар. Шунга кўра, ишлаб чиқарилган пул билан захирадаги олтин ўртасидаги маъқул нисбатни ушлаб турадилар.

4. Бутун дунёда ишлатиладиган пулларнинг ҳар бири муайян олтин миқдори билан белгиланади. Ана шунда товарлар, моллар, шахсларнинг бир мамлакатдан иккинчисига боришлари осонлашади. Валюта ва пул етишмаслиги муаммоси ҳал бўлади.

5. Ҳар бир давлат ўзининг олтин бойлигини сақлаб қолади. Олтинни бир мамлакатдан иккинчисига контрабанда йўллари билан олиб ўтишлар бўлмайди. Давлат ўз бойликларини сақлаб қолиш учун ҳеч қандай назоратга эҳтиёж сезмайди. Чунки унинг бойлиги фақат қонуний йўл билангина: ё товар нархи сифатида ё хизмат ҳақи сифатидагина ўтади. Олтин низомининг айрим афзалликлари мана шулар. Бутун дунё шу низом асосида юриши зарурлигини шуларнинг ўзи кўрсатиб турибди. Шунинг учун ҳам то биринчи жаҳон урушига қадар дунёнинг шу йўлдан боргани ажабланарли ҳол эмас.

Биринчи жаҳон уруши бошланган пайтда дунёдаги етакчи пул низоми олтин пойдевори устига қурилган эди. Ўша пайтда муомаладаги пуллар олтин тангалардан иборат эди. Қоғоз пуллар ҳам ўз нархидаги олтинга алмашиниш қобилиятига эга бўлган. Олтин низоми билан бирга кумуш низоми ҳам қўлланилган. Бу низомнинг татбиқ қилиниши иқтисодий муносабатларда ўзининг ажойиб самараларини берган. 1914 йил биринчи жаҳон уруши эълон қилингач, урушаётган давлатлар турли хил қарорлар қабул қилишиб, олтин низомини қалқитиб юборишди. Қайсидир давлат ўз валютасини олтинга алмаштиришни тўхтатиб қўйди, қайсинисидир олтин экспортини ортиқ даражада чеклаб юборди, яна бири импортга тўсқинлик қилди. 1971 йилга келиб, Америка олтин низомига амал қилишини тўхтатганлигини, олтин билан доллар ўртасидаги боғлиқлик бекор қилинганини эълон қилди. Ўшандан бошлаб олтиннинг пул билан бўлган алоқаси узилиб, бошқа товарлар қатори оддий товарга айланди. Американинг бундан мақсади долларни дунёдаги асосий пулга айлантириб, халқаро молиявий бозор назоратини қўлга киритиш эди. Шу билан дунё олтин низомига амал қилмай қўйди. Натижада пул низоми издан чиқди. Алмаштириш нархлари беқарорлашди. Пуллар, товарлар, шасхларнинг кўчиб юришларида қийинчиликлар, ғовлар юзага келди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

03.10.2019й