بسم الله الرحمن الرحيم

 Пухта иймон

Кўпчилигимиз ўзимизни мусулмон, яъни Аллоҳга ишонувчи, Унинг Пайғамбарларига, китобларига, фаришталарига, охират кунига, ҳар қандай яхши ва ёмон иш Аллоҳдан эканига ишонувчи, деб ҳисоблаймиз. Лекин ораларимизда аксариятимиз Аллоҳнинг борлигини ақлимиз билан топиб, Унинг борлигини тўлиқ идрок қилиш билан тушуниб етмаганмиз, яъни ота – онам мусулмон, мен ҳам мусулмонман, қабилида, тақлидий иймон билан юрганимиз сир эмас.

Бундай тақлидий иймон эгасини албатта, мусулмон – Аллоҳга ишонувчи банда, деб хисобласакда, асло уни кофирлар сафига қўшишга ҳаққимиз бўлмасада, лекин бу иймонни Аллоҳнинг борлигини Аллоҳ бизлардан талаб қилганидек, қатъий тасдиққа асосланган иймон, дея олмаймиз. Шу ўринда, инсон иймонни, яъни Аллоҳга бўлган ишончни қандай топади, унга қай йўсинда борса, юқорида айтиб ўтилганидек, Аллоҳ бизлардан талаб қилган иймонни топган бўламиз?, ушбу савол юзасидан баъзи фикр, мулоҳазаларни ўртоқлашамиз.

ПУХТА ИЙМОН – Иймонга эга бўлиш, сақлаб юриш ва кучайтириш учун уни яхши билиш керак. Иймоннинг луғавий маъноси (далилдан келиб чиққан, воқега мутобиқ бўлган) қатъий тасдиқдир. Яъни қатъий тасдиқ билан топилган иймон у мутлақ мукаммал ва пухта бўлишлиги табиийдир. Воқега мутобиқлиги – ҳис этиладиган воқеларнинг уни тасдиқлаши, унга зид келмаслигидир. Воқега мутобиқ қатъий тасдиқ бўлиши учун унинг тўғрилигини кўрсатиб берадиган қатъий далил ҳам керак. Агар тасдиқ далилсиз бўлса, у иймон саналмайди. У фақат далилдан келиб чиқсагина қатъий тасдиқ ҳисобланади. Агар далили бўлмаса, унда у қатъий эмас, фақат хабарлардан бирини тасдиқлашдир, асло иймон деб эътибор қилинмайди, балки гумон бўлади. Шунга кўра, тасдиқ қатъий бўлиши учун далил шарт. Шу боис иймон келтириш талаб қилинган ҳар бир нарса учун далил мавжуд бўлиши керак.

Далил ақлий ёки нақлий бўлади. Далилнинг ақлий ёки нақлий бўлишини иймон келтириш талаб қилинаётган мавзунинг воқеси белгилайди. Агар мавзу ҳис идрок қила оладиган ҳис этиладиган воқелик бўлса, унинг далили ҳам ақлий бўлади, нақлий эмас. Агар мавзу ҳис идрок қила олмайдиган воқелик бўлса, униниг далили нақлий бўлади. Бу нақлий далилнинг ўзи ҳис идрок қиладиган далил бўлганлиги учун уни асли ақлий далил билан юзага келишига асосланиб, иймон учун яроқли далил деб эътибор қилиш лозим. Масалан: Аллоҳ Таъолога бўлган иймоннинг далили ақлийдир. Чунки унинг мавзуси ҳис идрок қила оладиган маҳсус воқеликдир, яъни ҳис орқали идрок қилинган махлуқотларнинг яратувчиси борлигидир. Аммо фаришталарга бўлган иймоннинг далили нақлийдир. Чунки фаришталар ҳақида фақатгина Аллоҳ Қуръон оқрали қилган нақл билангина билишимиз мумкин. Уларнинг воқелигини хис орқали идрок қилишимизнинг имкони йўқ.

Аллоҳга бўлган иймоннинг далили ақлий деганнинг маъноси шуки, Аллоҳнинг борлигини инсон ақли билан англаб етади, идрок қилади, ана ўша ақли билан тушуниб етгани учун, Аллоҳни бор деб ҳисоблайди. Аллоҳ Таъоло инсонни мана шундай, ақл билан англаб етилган иймонни топишга кўп оятларида чақиради. Аллоҳни ақл билан топиш учун эса, инсон атрофидаги нарсаларга ёрқин фикр билан қарамоғи лозим бўлади. Шу мақсадда Қуръони Карим нарсаларга диққат-эътиборни қаратиб, инсонни у нарсалар, уларнинг атрофидаги нарсалар ва уларга алоқадор бўлган нарсаларга назар ташлаб, бу билан Аллоҳ Таолонинг борлигини билиб олишга чақиради. Чунки инсон бу нарсаларга назар ташлар экан, уларнинг бошқа вужудга муҳтожлигини кўриб, бундан оламни бошқариб турган Яратувчи – Аллоҳнинг борлигини қатъий идрок қилиб олади. Бу маънода юзлаб оятлар мавжуд.

Аллоҳ Таоло «Оли Имрон» сурасида дейди:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ

– „Осмонлар ва Ернинг яралишида ҳамда кеча ва кундузнинг алмашиб туришида ақл эгалари учун (бир яратувчи ва бошқариб тургувчи зот мавжуд эканлигига) оят-аломатлар борлиги шубҳасиздир“.                                                   (3:190)

«Рум» сурасида дейди:

وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ

– „Унинг оятларидан (яна бири) У зот осмонлар ва Ерни яратиши ҳамда сизларнинг тилларингиз ва рангларингизни хилма-хил қилиб қўйганидир“.                                                                                                                                           (30:22)

«Ғошия» сурасида дейди:

أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ * وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ * وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ

– „Ахир, улар туянинг қандай яратилганига; осмоннинг қандай кўтариб қўйилганига; тоғларнинг қандай тикланганига ва Ернинг қандай ёйиб-текислаб қўйилганига (ибрат назари билан) боқмайдиларми?“                          (88:17-20)

«Ториқ» сурасида шундай дейди:

فَلْيَنظُرْ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ * خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ * يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ

– „Энди инсон ўзининг нимадан яратилганига бир боқсин! У (эркакнинг) бели билан (аёлнинг) кўкрак қафаси ўртасидан отилиб чиқувчи бир сувдан яралган-ку!“                                                                                                           (86:5-7)

«Бақара» сурасида дейди:

إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنْ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

– „Албатта, осмонлар ва Ернинг яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашиб туришида, денгизда одамларга керакли нарсаларни олиб юрган кемаларнинг (сузишида) ва Аллоҳ осмондан туширган ва у сабабли ўлик ерни тирилтириб, бор жонзотни тарқатиб-ёйиб юборган сув деган неъматда ва шамолларнинг йўналтирилишида, осмон ва Ер орасидаги итоатгўй булутда – (булутларнинг ҳаммасида) ақлли кишилар учун оят-аломатлар бордир“                    (2:164)

Ушбу ва бундан бошқа оятлар инсонни барча нарсалар, уларнинг атрофидаги ва уларга алоқадор бошқа нарсаларга чуқур назар солиб, бу билан оламни бошқариб турган Яратувчининг борлигини билиб, Аллоҳга бўлган иймонини ақл ва далилдан келиб чиққан пухта иймон даражасига етказишга чақиради.

Яъни ушбу ва бошқа шу каби оятлари орқали Аллоҳ бандаларига ақлларини ишлатиб, Аллоҳнинг яратган нарсаларига чуқур ва айни дамда ёрқин назар солиш билан, Унинг борлигини топишга чақирмоқда. Ана шунда ақл ҳақиқий қатъий тасдиқ билан Аллоҳнинг бор эканини эътироф қилади. Зеро, ақлдан бошқа нарса бирон нарсани идрок қилиш, борликни тасдиқ қилиш, тушуниб етиш, англаб етиш каби ишларни қила олмайди. Аллоҳга бўлган иймоннинг ақлий дейилиши мана шудир.

Мана шу “ишонч” маъносидаги иймондир. У мана шундай маънони англатиши билан куфрнинг зидди(антоними)дир, мўминмас одам қатъан кофирдир. Ярим мўмин, ярим кофир одам бўлмайди. Юқорида биз айтиб ўтган иймон яъни, далилдан келиб чиққан, воқега мутобиқ бўлган қатъий тасдиқ ортмайди ҳам, камаймайди ҳам. Чунки у қатъий тасдиқдир. Қатъий тасдиқ билан етилган иймон мукаммал ва пухта, ҳақиқий юз фоизлик иймон ҳисобланади. Қатъийлик фақат ва фақат тўла бўлади. Тўқсон фоизлик иймон тўқсон беш фоизга ёки юз фоизга кўтарилибди ёки юз фоизлик иймон камайиб, тўқсон беш фоизга ёки тўқсон фоизга тушиб қолибди, дейилмайди. Чунки бундай камайиш қатъиймасликни, демакки, шакни, шубҳани англатади. Шак-шубҳа аралашган иймон иймон эмас, куфрдир.

Энди иймонни заифлашиши, зиёда ва ноқис бўлиши мавзусига келсак. Яъни иймоннинг шаръий аҳкомлар ва уларнинг бажаришга алоқадорлиги (яъни иймонни амал маъноси) хақида тўхталамиз. Ушбу маънодаги иймонга нисбатан мукаммал бўлмаган, пухта бўлмаган, заиф, ёки ноқис иймон каби сўзларни ишлатиш мумкин бўлади. Иймон шариатда луғавий(ишонч) маъносида ҳам, амал маъносида ҳам келган. Масалан: Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам Жаброил алайҳиссаломнинг иймон ҳақидаги саволига:

«أَنْ تُؤْمِنَ بِاللهِ وَمَلاَئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ والْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ مِنْ اللهِ تَعَالَى»

-“Аллоҳга, Унинг фаришталарига, китобларига, пайғамбарларига, охират кунига, яхшию ёмон қадарнинг Аллоҳ Таъоло томонидан эканига ишонмоғингдир”, – деб жавоб берганларида ишонч маъносида ишлатганлар. Аллоҳ Таъоло(иймонни амал маъносида) айтади:

وَمَا كَانَ اللّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ

– „Аллоҳ асло иймонларингизни (яъни, намозларингизни) зое қилмас“. (Бақара. 143)

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам иймон (إِيمَانٌ) ни амал деб номлаганлари тўғрисида ҳам кўплаб саҳиҳ ривоятлар келган. Яъни иймон икки маънода ишонч ва амал маъноларини бир ўринда ҳам ишлатилган:

قَالَ أَبُو ذَرٍّ وَأَبُو هُرَيْرَةَ سُئِلَ النَّبِىُّ صلى الله عليه و سلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ صلى الله عليه و سلم إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَجِهَادٌ فِى سَبِيلِهِ   

 Абу Зарр ва Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳумо дедилар: Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва салламдан – Амалларнинг қайсиниси энг афзал – деб сўралганда, -“Аллоҳга бўлган иймон ва уни йўлидаги жиҳоддур”– деб жавоб бердилар.

عَنْ أَبِى هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ أَوْ بِضْعٌ وَسِتُّونَ شُعْبَةً فَأَفْضَلُهَا قَوْلُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ وَالْحَيَاءُ شُعْبَةٌ مِنَ الإِيمَانِ

Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан: Росулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: “Иймон етмиш неча ёки олтмиш неча бўлак бўлади, энг юқориси “Ла илаҳа иллалоҳ” сўзи ва энг қуйиси йўлдан озорни кетказиш,  ҳаё (ҳам) иймоннинг бир бўлаги ”. Мутафақун алайҳ.

Шаръий ҳукмнинг зидди, иймон(ишонч)нинг зиддидан фарқ қилади. Иймонсизлик кофирликдир. Амалсизлик эса фосиқлик ва осийликдир. Амалсизлик кофирлик бўлмайди.

لاَ يَزْنِى الزَّانِى حِينَ يَزْنِى وَهُوَ مُؤْمِنٌ

“Зоний зино қилган пайтида мўмин ҳолида зино қилмайди…” ҳадисига тўхталадиган бўлсак, Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва саллам зонийни(зино қилган одамни) муртад(диндан қайтган кофир) сифатида жазоламаганлар. Унга зинонинг ҳадди урилган. У мусулмон ҳисобланган. Унга жаноза ўқилган ва у мусулмонларнинг қабристонига кўмилган. Ҳадисдаги зинокорнинг зино қилаётган пайтида иймонини йўқотиши мажозий ибора бўлиб, бу жиноятнинг нақадар улканлигини англатади.

Юқоридагилардан хулоса қиладиган бўлсак, инсон Аллоҳнинг яратган нарсалари, нарсалар атрофидаги нарсалар ва уларга боғлиқ нарсаларга чуқур диққат эътиборини қаратиб, ақлини ишлатиб Аллоҳнинг борлигини қатъий тасдиқ билан топган иймони бўлинмас, ўзгармас бир бутун пухта ва мукаммал иймон бўлиб, унга ҳеч қандай чалалик, камчилик, номукаммаллик, ёки нопухталик яқин келиши мумкин эмас. Бундай сифатларни иймонга нисбатан ишлатиш фақатгина иймонни амал маъносида эътибор қилинганда бўлиши мумкин.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Муслим

11.12.2015й.