ПУЛ

Пулга оид шаръий ҳукмлар

(1)

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Пул

Пул товар ва меҳнатдаги манфаатни ўлчовчи миқёсдир. Шунинг учун ҳам унга барча товарлар ва меҳнатлар ўлчанадиган нарсадир, деб таъриф берилган. Масалан, нарсанинг баҳоси ёки шахснинг ҳақини жамият белгилайди. Қимматбаҳо қоғозлар, акциялар кабилар пул ҳисобланмайди.

Нарсаларнинг ва меҳнатларнинг баҳосини белгилаш ҳамма диёрларда ҳар хил бирликлар билан ифодаланади. Шу билан улар нарса ва меҳнатнинг фойдасини ўлчовчи миқёсга айланиб, айирбошлаш воситаси бўлиб қолади. Бу бирликлар пуллардир.

Ислом савдо ва ижара ҳукмларини чиқарган пайтида товарлар, меҳнатлар ва манфаатларни айирбошлашга муайян бир нарсани асос қилиб белгилагани йўқ. Модомики, икки тараф ўртасида ўзаро розилик мавжуд экан, инсонни хоҳлаган нарсаси билан айирбошлашга қўйиб берди. Масалан, бировнинг Қуръонни ўргатиш эвазига бир аёлга уйланиши, бир товарни эгасига бир кун ишлаб бериш эвазига сотиб олиши, маълум миқдордаги хурмо учун бировнинг қўлида бир кун ишлаб бериши мумкин.

Шунингдек, одамларни хоҳлаган нарсалари билан айирбошлашларига қўйиб бергани билан товарни айирбошлаш муайян бирлик, яъни пул билан бўлади. Ислом олтин ва кумушни пул бирлиги қилиб белгилаган. Демак, Ислом нарсалар ёки меҳнатлар фойдасини ўзгармас ёки ўзгарувчан пул бирликлари билан ўлчашни ва шу пул бирликлари билан хоҳлаганича иш юритишни жамият ихтиёрига қўйиб бермади. Балки бу пул бирликларини муайян пул бирликлари билан аниқ белгилаб қўйдики, жамият нарсалар ва меҳнатлар баҳосини шу пул бирликлари билан ифодалайди.

Буни қуйидагилардан англаш мумкин:

1) Ислом хазина қилиниши ҳаром бўлган молни олтин ва кумуш билан хослаган. Ҳолбуки, ҳамма нарса ҳам, буғдой ҳам, хурмо ҳам, пул ҳам молдир. Хазина қилиш эса, товар ва меҳнатда эмас, пулда намоён бўлади. Оятдаги пулни хазина қилишдан қайтаришдан мурод унинг умумий айирбошлаш воситаси эканлигидир. Шунинг учун пулни хазина қилишдан қайтариляпти. Пулдан бошқасини тўплаш хазина эмас, эҳтикор (монополия) деб номланади. Шунинг учун олтин ва кумушни хазина қилишдан қайтарган оят пулни хазина қилиб, сақлаб қўйишдан қайтарди. Аллоҳ Таоло айтади:

وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلاَ يُنفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

– “Тилла-кумушни босиб, уни Аллоҳ йўлида сарфламайдиган кимсаларга аламли азоб “хушхабари”ни етказинг!”.  (Тавба:34) 

Демак, бу ерда тақиқ айирбошлаш воситаси бўлмиш пулга қаратиляпти. Шунга кўра, олтин-кумушни хазина қилиш зарб қилинган ёки қилинмаганидан қатъий назар ҳаромдир.

(Давоми бор)

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

31.07.2019й