Россия учун энг осон ва арзон жангчи ресурс меҳнат муҳожирларими?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2025 йил 20 ноябр куни Россия ҳукумати Давлат Думасига РФ Қуролли Кучлари ёки “бошқа ҳарбий тузилмалар” таркибида жанг қилган ёки жанг қилаётган чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахсларни бошқа давлатларга чиқариб юбориш, депортация қилиш ёки экстрадиция (топшириш) қилишни тақиқловчи қонун лойиҳаларини киритди. Пакет тарзда ишлаб чиқилган ушбу тузатишлар Адлия вазирлиги томонидан тайёрланган бўлиб, тегишли федерал қонунларга, Жиноят-процессуал кодексига ва Маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги кодексга ўзгартиш киритади. Қонун лойиҳаларида тилга олинган тоифадаги шахсларнинг Россияда вақтинча бўлиш муддатини қисқартириш ёки уларнинг вақтинча яшаш рухсатномаларини бекор қилиш ҳам мумкин бўлмайди.

Адвокат Анна Минушкина қонун лойиҳаларининг вазифаси – чет элликларни ўз ватанидаги жиноий таъқибдан ҳимоя қилиш деб ҳисоблайди: “Одатда бошқа давлатларда бошқа мамлакатда ҳарбий хизмат ўташ ёки жанговар ҳаракатларда иштирок этишни тақиқловчи қонунлар мавжуд. Улардаги жазолар эса то жиноий жавобгарликкача бориб етади”, – дейди Анна Минушкина.

Таъкидлаш жоизки, қонун лойиҳаларига илова қилинган изоҳларда таклиф этилган ўзгартишларнинг мақсадлари ҳақида маълумот берилмаган. Адлия вазирлигидан шарҳ сўралган, аммо жавоб олинмаган.

Қонуннинг умуман очиқланмаган ҳақиқий мақсадлари Россиянинг ички ва ташқи сиёсатдаги бир неча ўзаро боғлиқ манфаатларига жавоб беради. Бу ташаббус, биринчи навбатда, Россиянинг ички муаммолари – инсон ресурслари, жамоатчилик норозилиги ва фронтдаги қурбонлар сони ортиб бораётгани билан боғлиқ.

Кремл Украина урушидаги йўқотишлар ҳақидаги маълумотларнинг ҳақиқатини яширишга уринмасин, Россия жамияти урушнинг чўзилиши ва инсонлар қурбонининг ортишига нисбатан чарчаш, фронтга юборишга қарши пассив қаршилик намоён қилмоқда. Кремл учун бу ўта хавфли тенденция: уруш давом этмоқда, фронт эса жуда кўп сондаги янги жангчиларни талаб қилмоқда. Ушбу шароитда, мигрантлар Россиянинг энг осон жалб қилиниши мумкин бўлган демографик захираси сифатида кўрилаётгани сир эмас.

Қонун лойиҳасининг моҳияти шундаки, у Марказий Осиё давлатлари фуқароларини Россия армиясига жалб қилишдаги тўсиқларни йўқотишни кўзлайди. Бу, Кремл нуқтаи назаридан, икки мақсадгa хизмат қилади: биринчидан, Россия фуқаролари ўртасидаги сафарбарлик юкламаcини камайтириш; иккинчидан, фронтни мигрантлар ҳисобига тўлдириш. Шу орқали Путин жамоатчиликдаги “қачонгача ўлишимиз керак?”, деган саволни юмшатиш имконига умид қилиши мумкин.

Бу жараён Марказий Осиё ҳукуматларини ҳам қийин вазиятда қолдиради. Чунки Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистон қонунчилиги фуқароларнинг хорижий ҳарбий можароларда иштирокини ман этади. Шунга қарамасдан, ҳукуматлар бунга қарши қатъий кескин чора кўришдан ожизлиги яққол кўриниб турибди. Минглаб фуқаролари шантаж йўли билан сафарбарликка мажбурланаётган, босим остида фронтга юборилаётган бўлса-да, амалда Тошкент ҳам, Душанбе ҳам, Бишкек ҳам Москвага қарши очиқ позиция қўлламаяпти ва айни пайтда, ўз фуқароларини жиноий жавобгарлик билан огоҳлантиришда давом этяпти. Бу билан улар фуқароларини урушдан ҳимоя қилаётгани йўқ, аксинча Россия талаб қилиши мумкин бўлган шартларга мос сиёсат юритяпти. Ҳақиқат шуки, Россиядаги миллионлаб фуқароларнинг тақдири, иш фаолияти ва хавфсизлиги амалда уларнинг эмас, Кремлнинг хоҳишига боғлиқ бўлмоқда.

Бундай шароитда Россиянинг қонун лойиҳаси Марказий Осиё ҳукуматларини маълум маънода “қутқариши” мумкин. Чунки минтақа ҳукуматлари ўз фуқароларининг урушда қатнашмаслик сиёсатига амал қилолмагани фош бўлиб бораётган бир пайтда, Москва томонидан қабул қилинаётган қонун уларга алтернатив тушунтириш имконини яратади: “Биз фуқароларимизни урушдан сақлашга ҳаракат қиляпмиз, лекин улар Россия қонунларига бўйсунишига тўғри келяпти”. Бу эса, фуқароларни ҳимоя қилиш эмас, балки вазиятни Россия манфаатига қараб изоҳлаб, ички босимдан қочиш демакдир. 

Бироқ масаланинг яна бир жиҳати бор, яъни Ғарбнинг, айниқса, Американинг Марказий Осиёдаги қадамлари мустаҳкамланиб бораётган бир пайтда, Кремлга босим ўтказиш учун минтақа  ҳукуматларини  фуқароларининг Украина урушида Россия томонида иштирок этишига нисбатан Москвага қарши кескин позиция олишга мажбур қилиши мумкин. Агар минтақа ҳукуматлари бунга жавобан ўз позициясини кескинлаштирса, бу ҳолат Кремл билан муносабатлари хатарли даражада ёмонлашишига олиб боради. Москва буни яхши англайди ва янги қонун орқали минтақа ҳукуматларини “ҳеч нарса демасликка” рағбатлантирадиган муҳит яратмоқда. Натижада, Россиянинг қонун лойиҳаси Кремлнинг ўзи учун ҳам, Марказий Осиё ҳукуматлари учун ҳам стратегик “форс-мажордан ҳимоя” вазифасини бажаради. Шунингдек, Путин режими фронтдаги инсон йўқотишларини мигрантлар ҳисобига тўлдиришни осонлаштиради. Минтақа ҳукуматлари эса, Ғарб мажбурлови билан Россия босими орасида “нейтрал” позицияни сақлашга уринган ҳолда, амалда фуқароларининг тақдирини ўз қўлига олиш имконини буткул йўқотади.

Шунингдек, бу қонун Россия армиясида Марказий Осиёлик мигрантлар сони кескин кўпайиши ва минтақа мамлакатларида ички норозиликнинг тобора кучайишига олиб бориши мумкин. Чунки аҳоли ўртасида “ҳукумат нега ҳимоя қила олмаяпти?” деган савол тез орада ечим излашга доир сиёсий тафаккурга айланади.

Қисқаси, Россиянинг қонун лойиҳаси минтақа ҳукуматлари учун бир вақтнинг ўзида ҳам сиёсий қопқон, ҳам қисман вазиятдан чиқиш чорасидир. Кремл учун эса, уруш оқибатларини енгиллатиш орқали ички вазиятни барқарорлаштириш ва тобора сўниб бораётган Марказий Осиёдаги устунлигини тиклашга уринишдир. Бироқ унда асосий жабрланувчи миграциянинг зулму ситамида қийналаётган, қамоқ ва фронт ўртасида қолаётган оддий фуқаролардир. Бу реалликни минтақа ҳукуматлари қанча муддат яшириши мумкинлиги урушнинг давомийлигига эмас, балки минтақа халқларининг реакциясига боғлиқдир. Зеро, ушбу режимлар ва улар рози қилишга интилаётган мустамлакачи кучларнинг режаларига қарши сукутдан рад этишга ўтсалар, режимларнинг асл башараси очилиб, барча зулму зўравонликларга сабаб бўлаётган мавжуд тузумларнинг емирилишига қадам қўйган бўладилар. Бу эса, ўз навбатида, Аллоҳнинг Шариати билан бошқариб, адолат ва фаровонликни таъминлайдиган ҳамда халқ манфаатларини амалда қабул қиладиган Рошид Халифалик давлатига олиб боради.

Иззатуллоҳ

24.11.2025й