بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Саёз ва тор фикрлар

Саёз фикр: Фикр “воқеъликка чиқарилган ҳукм” деган исмни ҳам, бир воқеълик тўғрисида фикр юритишни (яъни бир маълумотнинг воқеъсини излаш ёки бир воқеъликга тўғри келадиган маълумотни излаш ишини) ҳам англатади. Бу ўринда фикрдан мурод фикр юритиш бўлиб келаяпти. Фикр юритишнинг энг паст даражаси ва юқори даражаси бор. Масалан: хайвонлар бирор очлигини аввалги тўйдириш йўлига биноан қондиришга харакат қилади. Аввал қаердан тўйган бўлса ўша жойдан излайди. Бу жараён уларда табиий бўлиб, Аллоҳ Таоло тарафидан берилган. Буни шартли рефлекс деб юритилади. Инсон эса ундай эмас, очлигини тўйдириш учун фикрлашга мажбур бўлади. Масалан: аввал очлигини бозордаги ошхонадан тўйдирган бўлса, кеч бўлиши билан тўйдириш учун яна бозорга бормайди, балки бозорда ҳеч қандай ошхона ишламаганини фикрлаб, кеч ҳам очиқ турадиган ошхонага қараб йўл олади.

Бу инсондаги энг заиф фикрлаш, яъни очликни турткисидан фикрлаш бўлиб, оч қолгандагина фикрлаяпти, ундан аввалроқ оч қолишини фикрлаб, уни ҳал қилмаган. Яна бир мисол, қиш келиб, инсон совқотгандан кейин уйни иситиш тўғрисида фикрлаши ҳам очлик турткисидан бўлаяпти. Ёзда қишнинг ғамини кўриш ёки бир неча йилдан кейин бўладиган иш тўғрисида фикрлаб, иш кўриш ўша инсоннинг фикрини юксаклигига далолат қилади. Ўн йиллардан кейингилигини фикрлаб фарзандларини ўқитаётган отанинг фикри шу кундаги манфаатини ўйлаб фарзандини ишлатаётган отадан кўра юксакроқ бўлади. Неча йиллардан бери АҚШ ўзида нефть заҳиралари бўла туриб, Яқин Шарқдан нефтьни ташиб ишлатиши фикрининг юксаклигига далолат қилади, чунки Ҳалифалик давлати бўлиши билан қоқи баҳосида у ерлардан нефть олиб кетишни иложи йўқлигини жуда яхши билади ва тикланиши аниқ бўлиб қолган Ҳалифаликни хеч ким тушунмасдан туриб фикрлаб, унга қараб иш кўрган. Ёки компартия СССР ташкил топаётганда ички чегараларини шундай чигал қилиб белгилаганки, бирор республика ажралиб чиқишни фирклаб қолса ҳам буни иложсиз қилиб қўйган ва буни энди СССР ташкил топаётганда, ҳали у ташкил бўлмай туриб, уни узоқ келажакда қулашиши мумкинлиги тўғрисида фикрлаганидан шундай қилган. 

Энг юксак фикрловчи аслида хақиқий мўмин бўлади, чунки у юз йилларни эмас, балки Қиёматни фикрлаб иш кўради. Аллоҳ Таъоло инсонни шундай қилиб яратди, лекин инсон аста секин охиратни эсидан чиқариб, шу дунё билан ўралашиб қолса, охир оқибат хайвон сингари аъзо эҳтиёжлари ва ғариза эҳтиёжлари турткисига қараб харакатга келадиган бўлиб қолади ва фикрлаши ҳам саёзлашиб кетади. Шунинг учун “фикр саёзлашган сари…” деб, душман бостириб келиши оқибатида, бақо ғаризасининг турткисидан фикрлаганда ватандошлик робитаси вужудга келишини ва воқеълик ўзгариши билан ғаризага бўлган таъсирига қараб робита ҳам кучли ёки заиф бўлиб ўзгаришини айтаяпти. Бу ғаризани турткиси йўқолиши билан у тўғрисидаги фикрлаш ҳам йўқолади.

Тор фикр эса: инсон фақат ўзинигина фикрлаб иш кўрганда энг тор бўлади. Масалан: мен нима қилсам яхши яшайман деб фақат ўзи ҳақида фикрлайди, бошқа хеч кимни ўйламайди. Бу энг тор фикрловчидир. Энди мен отаман деб, фарзандлари тўғрисида ҳам фикрласа, ёки фалончининг ўғлиман деб, ака укалари, кейин жиянлари, ёки мен фалончилар авлодиман деб, узоқ яқин қариндошларини ҳам қўшиб фикрласа уни фикрлаши кенгая бошлаган бўлади. Бундай инсон фақат ўзинигина ўйлайдиган худбиндан кўра кенгроқ бўлади. Мен фалон қабиладанман ёки мен фалон миллатданман деб фикрлаш ҳам аввалгисидан кўра кенгроқ бўлсада, лекин инсонга лойиқ фикрлаш эмас. Инсон “мен инсонман” деб фикрласа ва инсон қандай бўлиши тўғрисида фикрлаб, ўзига ҳам, бошқаларга ҳам ўша фикрдан келиб чиқиб иш кўрса унинг фикри кенгайган ҳисобланади. 

Мўмин энг кенг фикрли бўлиши керак, чунки Аллоҳ Таъоло инсонни ўзидан ноиб қилиб яратганда, нафақат инсонлар тўғрисида, балки жамики маҳлуқотлар тўрисида фикрлаб, иш кўришни зиммасига юклаган. Бир мушук тўғрисида дўзаҳи бўлган аёл ҳақидаги ҳадис ёки Умар(р.а)нинг Ироқда бир от тойилиб кетса, шу тўғрисида Аллохнинг хузурида жавоб беришдан қўрқаман деб фикрлашидан аён бўлаяптики, мўмин хеч қандай зулм бўлиб қолмайдиган қилиб фикр юритиб, иш қилиш зиммасида. 

Бундай масъулиятни эсдан чиқариб, ғаризаси турткисидан фақат ўзинигина ўйлайдиган даражада фикри торайиб қолган инсон ҳар бир нарсага ҳудбинларча ёндошади ва бошлиқлик ҳам бақо ғаризасини қондирганлигидан унга сурбетларча интилади. Бир миллатни бошлиқ бўлиши шу миллатнинг ҳар бир вакилига тааллуқлик бўлганидан ўзаро шу мақсад асосида бирлашиб, харакат қилишади. Бу эса миллатчилик робитасидир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офисининг масъули Умар

13.08.2014й.