Шаръий аҳкомларнинг турлари

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Мусулмон киши бу ҳаётда яшар экан, умри давомида жуда кўп амалларни бажаради. У ўз амалларини Ислом Шариати асосида тартибга солмоғи лозим. Шу боисдан у ўз амалларининг шаръий ҳукмини уларга киришишдан олдин ўрганиши ва шундан сўнггина унга киришиши ёки тарк қилиши лозим. Бунинг учун, аввало, у шаръий ҳукм турларини билиши талаб қилинади. Қуйида шу тўғрисида сўз юритамиз.

Шаръий ҳукм бажаришни талаб қилган хитоб билан ёки тарк қилишни талаб қилган хитоб билан ифодаланади. Шаръий аҳкомлар фарз, ҳаром, мандуб, макруҳ ва мубоҳдан иборат.

Фарз ва вожиб. Агар шаръий ҳукм бажариш талаб қилинган хитоб билан ифодаланиб, бажариш қатъий талаб қилинган бўлса, бундай шаръий ҳукм фарз ва вожиб бўлади. Бу иккиси ҳам бир маънодадир. Фарз ва вожиб – уларни бажарган одам мақтовга сазовор бўладиган, тарк қилган одам тарк қилгани учун жазога гирифтор бўладиган амаллардир.

Ҳаром ва маҳзур. Агар шаръий ҳукм тарк қилиш талаб қилинган хитоб билан ифодаланиб, тарк қилиш қатъий талаб қилинган бўлса, ҳаром ва маҳзур бўлади. Бу иккиси бир маънодадир. Ҳаром ва маҳзур – уларни қилган одам мазаммат қилинадиган, яъни тарк қилган одам мақтовга сазовор бўладиган, қилган одам эса, шу ишни қилгани учун жазога гирифтор бўладиган амалдир.

Мандуб. Агар бажариш талаб қилинган ҳолда талаб қатъий бўлмаса, шаръий ҳукм мандуб бўлади. Мандуб – қилган одам мақтовга сазовор бўладиган, тарк қилган одам мазаммат қилинмайдиган, яъни қилгани учун савоб оладиган, тарк қилгани учун жазоланмайдиган амалдир.

Макруҳ. Тарк қилиш талаб қилинган ҳолда талаб қатъий бўлмаса, ҳукм макруҳ бўлади. Макруҳ – тарк қилган одам мақтовга сазовор бўладиган ёки бажаргандан кўра тарк қилган афзалроқ амалдир. Бироқ одам макруҳ амални тарк қилмагани учун жазоланмайди.

Мубоҳ. Шореънинг хитобига далолат қиладиган самъий далил (Қуръон, ҳадис ва саҳобалар ижмоси) бўлиб, уни бажариш ва тарк қилиш ихтиёрий эканлигини ифодалайдиган амалдир. Мубоҳ амални тарк қилиш ҳам, бажариш ҳам ихтиёрийдир.

Инсон тарафидан бажариладиган ҳар қандай амал шаръий аҳкомларнинг шу беш туридан бирига тушади. Инсон ҳаётда дуч келадиган ҳар қандай муаммо ушбу шаръий аҳкомлар билан қамраб олинган ва ҳеч қандай муаммо уларнинг қамров доираси ташқарисида қолиб кетмаган. Ислом Шариатининг инсон муаммоларини тўлиқ қамраб олиши ҳам шундан келиб чиқади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Фаррух

28.02.2020й