بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

Скандинавияда рўза тутиш ҳукми

Аллоҳ Таоло мусулмонларга Рамазон ойида рўза тутишни фарз қилди. Аллоҳ Таоло бундай деди:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

«Эй мўминлар, тақволи кишилар бўлишингиз учун сизлардан илгари ўтганларга фарз қилингани каби сизларга ҳам рўза тутиш фарз қилинди»    [Бақара 183]

Яна бундай деди:

فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَفَلْيَصُمْهُ

«Сиздан ким ушбу ойга ҳозир бўлса, рўза тутсин»    [Бақара 185]

Насоий ривоят қилган ҳадисда бундай дейилган: «Бир бадавий Росулуллоҳ САВ олдиларига келиб, ё Росулуллоҳ, менга Аллоҳ фарз қилган рўза тўғрисида гапириб беринг, деди. Росулуллоҳ унга

«صِيَامُ شَهْرِ رَمَضَانَ، إِلاَّ أَنْ تَطَوَّعَ شَيْئًا»

«Рамазон ойи рўзасини тутиш, бироқ (нафил рўзалар) сенинг ихтиёрингдадир» дедилар».

Рўза тутиш кун чиққандан то кун ботгунга қадар ейиш, ичиш ва бошқа рўзани бузувчи амаллардан тийилишдир. Бунга ният ҳам қўшилади. Бунга Аллоҳ Таолонинг ушбу каломи далил:

وَكُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى الَّليْلِ

«Ва то тонгдан оқ ип қора ипдан ажраладиган пайтгача еб-ичаверинглар, сўнгра кечгача рўзани бенуқсон қилиб тутинглар»    [Бақара 187]

Аллоҳ Таоло рўза кунининг бошланиши ва тугаши учун (яъни саҳарликнинг тугаши ва ифторликнинг бошланиши учун) сабабларни яратди. Шу боис рўза куни сабабнинг мавжуд бўлиши билан бошланади ва тугаши ҳам сабабнинг мавжудлиги билан тугайди. Бошланишнинг сабаби субҳи содиқ бўлса, тугашнинг сабаби қуёшнинг ботишидир.

Усул уламолари ушбу сабабга бундай таъриф берганлар: «Ҳукм вужудга келганини кўрсатиб турувчи бўлишига самъий далил далолат қилган тартибли зоҳирий сифат». Бинобарин, сабаб мавжуд бўлиши билан ҳукм ҳам мавжуд бўлади, сабаб йўқолиши билан ҳукм ҳам йўқолади. Демак, рўза кунининг тугаши яққол маълум, яъни қуёшнинг ботиши. Умар ибн Хаттоб РАдан ривоят қилинадики, Росулуллоҳ САВ бундай дедилар:

«إذَا أقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا وَغَرَبَتْ الشَّمْسُ فَقَدْ أفْطَرَ الصَائِمُ»

«Қачон мана бу ердан тун келса, мана бу ердан кун кетса ва қуёш ботса, рўзадор рўзасини очади» (Имом Бухорий ва имом Муслим ривояти).

Шу жиҳатдан, рўза кунининг тугаш сабаби қуёшнинг ботиши экан. Бу ҳол ушбу юртда жуда яхши маълум. Чунки қуёш табиий шаклда ботади, гарчи ёз фаслида кун узун бўлса ҳам.

Бу юртларда қуёшнинг ботишини юқорида келган

«إذَا أقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا وَغَرَبَتْ الشَّمْسُ فَقَدْ أفْطَرَ الصَائِمُ»

икки шайх ҳадиси ўз ичига олган.

Рўза кунининг бошланишини ҳам Аллоҳ Субҳанаҳу сабабга боғлади ва унинг сабаби тонгда оқ ипнинг қора ипдан ажралишидир. Аллоҳ Таоло бундай деди:

وَكُلُواْ وَاشْرَبُواْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى الَّليْلِ

«Ва то тонгдан оқ ип қора ипдан ажраладиган пайтгача еб-ичаверинглар, сўнгра кечгача рўзани бенуқсон қилиб тутинглар» [Бақара 187]

Демак рўза субҳи содиқ чиқиши билан бошланади.

Ибн Умар РАлар ривоят қиладилар: Росулуллоҳ САВ бундай дедилар:

«إنَّ بِلاَلاً يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا واشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْثُومٍ»

«Билол тун киргани ҳақида азон айтяпти, бас, то Ибн Умму Мактум азон айтгунга қадар еб ичаверинглар» (Имом Бухорий ва имом Муслим ривояти).

Дарҳақиқат, Билол РА одамларни уйғонишлари ва саҳарликка ҳозирланишлари учун биринчи азонни айтардилар. Кейин вақт кирганда Ибн Умму Мактум азон айтарди. Оғизни ёпиш шарт бўлган тонг эса тундан ажралиб чиқадиган тонгдир. Бу юртда эса шафақ ғойиб бўлмайди.

Тўғри, қуёшнинг табиий ғойиб бўлиши кузатилади. Бироқ қизариш ва оқариш ғойиб бўлмайди, шафақнинг ғойиб бўлиши эса хуфтон намози вақтининг киришидир. Имом Муслим «Саҳиҳ»ида бундай ривоят келган: «Кейин унга буюрганди, шафақ ғойиб бўлган пайт хуфтонни барпо қилди». (Яна бир ривоятда «Кейин унга шафақ ғойиб бўлган пайт хуфтонни барпо қилишни буюрди», дейилган).

Шунинг учун қуёш ботгандан сўнг шафақнинг кўриниб туравериши оғизни очишга таъсир қилмайди. Шунингдек, гарчи бизнинг юртда учрагани каби, тун қоронғулиги қисман бўлса ҳам рўзанинг бошланишига бунинг таъсири бўлмайди. Масалан, қачон мана шу қоронғулик ўзгариб, уфқда ёйилган оқликка айланса, ана шунда оғиз беркитиш вақти бошланади. Тонг пайтида тун қоронғулиги билан аралашиб турган бу оқлик ҳамма нарсанинг кўринишини англатмайди, бу кун чиқаётгандаги уфқнинг кузатуви бўлиб, қисман қоронғулик ёриша бошлаганини гувоҳи бўламиз. Яъни кўриш соатларнинг бир-биридан фарқ қилиши билан шу кўриш уфқда ўнгу сўлга ёйиладиган бўлиб қолади.

Гапнинг хулосаси шуки, оғиз ёпиш вақти уфқдаги оқликнинг кўриниши бўлиб, у қисман қоронғулик ҳолатидан кўра кўпроқ бўлади. Бошқача айтганда, ушбу қисман қоронғуликнинг кун чиқиш томондан уфқ оқлиги томон чор атрофдан кўзга яққол кўринадиган даражада ўзгара бошлаган пайти оғиз ёпиш вақти бўлади. Мана шу фажри содиқдир, рўза тутишни бошлаш вақтидир.

Шунга кўра, ҳар бир мусулмонга рўза тутиш тонг киришидан қуёш ботгунга қадар фарздир, бу шаръий далилларда баён этилган. Бунда куннинг узунлиги ҳам, қисқалиги ҳам эътиборга олинмайди, чунки мазкур аломат ва сабаблар очиқ маълум. Аммо шаръий узр, хасталик ёки сафар каби ҳолатда бўлса, у бошқа кунда қазосини тутиб беради. Аллоҳ Таоло бундай деди:

فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضاً أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ

«Cизлардан бирор киши хаста ёки мусофир бўлса, у ҳолда саноғини бошқа кунларда тутади»    [Бақара 184]

Рўза тутишга қодир бўлмаган киши эса, қарилик ёки сурункали касаллик каби, рўза тутмай, ҳар куни учун каффорат тўлайди. Аллоҳ Таоло бундай деди:

وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ

«Рўза тутишга қийналадиган кишилар бир мискиннинг бир кунлик таоми миқдорида кафорат тўлайдилар»  [Бақара 184]

Оятдаги қийналиш қодир бўлмаслик, деганни англатади. Яъни ким рўза тутсаю, рўзаси унга машаққат туғдирса ва ўша кунни етказолмаса, дегани. Бу ерда машаққатдан мурод, ҳар бир рўзадорга етадиган машаққат эмас. Чунки бу юртда ҳам, бошқа юртда ҳам ҳар бир киши рўза машаққатига тушиши табиий, чунки машаққатсиз рўза бўлмайди. Бироқ машаққатдан мурод, рўзадорга зарар етишидир. Бундай ҳолатда у рўза тутмайди ва тутмаган кунини Рамазондан сўнг қазосини тутиб беради.

Шаръий узрсиз рўза тутмай юриш зинҳор-базинҳор дуруст эмас. Шунингдек, турли тиббий важлар ва бошқалар билан рўза соатларини муайян бир вақтга озайтириш ҳам жоиз эмас, бундай гапларнинг на шаръий асоси бор, на далил. Биз яшаб турган юртда кўпинча тун билан кун 24 соат ичида бир-бирига қўшилиб кетади, ҳатто кундуз соатлари тун соатларидан узун бўлиб кетса ҳам. Бунга Қуръону Суннатдан шаръий далиллар келган. Бу борада бунга зид фикрларнинг эътибори йўқ. Чунки уларнинг ҳаммасида шаръий далилга ва ҳатто зонн далилга ҳам таянилган эмас.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَجِيبُواْ لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ

«Эй мўминлар, Аллоҳ ва Росули сизни абадий ҳаёт берадиган нарсага даъват қилган пайтда уни қабул қилинг, билингки, Аллоҳ ҳар бир киши билан унинг қалби ўртасини эгаллаб турур ва албатта Унинг олдига йиғилажаксиз»    [Анфол 24]

Ҳизб ут-Таҳрир                                                                    27 шаъбон 1436ҳ

Скандинавия                                                                        14 июн 2015м