“Сояли иқтисодиётга қарши кураш” форуми: капиталистик тузумнинг иқтисодий назорат сиёсати

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Тошкентда 12-13 март кунлари Кавказ, Марказий Осиё ва Мўғулистон мамлакатлари солиқ идоралари раҳбарларининг III форуми бўлиб ўтди. Расмий баёнотларга кўра, мазкур тадбирнинг мақсади – “сояли иқтисодиётни қисқартириш”, солиқ маъмурияти самарадорлигини ошириш ва бюджет даромадларини кўпайтиришдан иборат.

Форум Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) иштирокида ташкил этилгани эса, бу ташаббуснинг оддий иқтисодий масала эмас, балки глобал молиявий тизим доирасидаги сиёсий-иқтисодий стратегиянинг бир қисми эканини кўрсатади. Чунки ХВЖ фақат молиявий институт эмас, балки капиталистик дунёнинг иқтисодий сиёсатини ривожланаётган мамлакатларга сингдирувчи асосий механизмлардан бири ҳисобланади.

Капиталистик иқтисодий тузум табиатан фойда орттиришга асосланган бўлиб, у бойликларни оз сонли молиявий марказлар қўлида жамланишига хизмат қилади. Бу тизим ривожланаётган давлатларни хомашё манбаи ва бозор сифатида сақлаб қолишга интилади. Шу боис бу давлатларда мустақил иқтисодий сиёсат юритиш имкониятлари чекланган бўлади. ХВЖ, Жаҳон банки ва бошқа молиявий институтлар эса, айнан шу мақсадда иқтисодий “ислоҳотлар” дастурини илгари суради. “Сояли иқтисодиётга қарши кураш” ҳам ана шундай дастурларнинг бир қисми ҳисобланади.

Расмий таърифга кўра, сояли иқтисодиёт – давлат назоратидан ташқарида амалга оширилаётган иқтисодий фаолиятдир. Бироқ ривожланаётган мамлакатларда бу сектор кўп ҳолларда аҳолининг тирикчилик манбаи ҳисобланади. Чунки капиталистик иқтисодий моделда:

ишлаб чиқариш ресурслари чекланган доира қўлида жамланади;

иш ўринлари етарли даражада яратилмайди;

солиқ ва лицензия талаблари кичик тадбиркорликни қийинлаштиради.

Натижада миллионлаб одамлар норасмий иқтисодий фаолият орқали кун кечиришга мажбур бўлади.

ХВЖ сиёсати иқтисодий мустамлака қилиш механизмидир. Халқаро валюта жамғармаси ривожланаётган давлатларга солиқ тизимини кучайтириш, давлат харажатларини қисқартириш, давлат мулкини хусусийлаштириш ва иқтисодий фаолиятни тўлиқ рақамлаштириш кабиларни тавсия қилади.

Бир қарашда бу чоралар иқтисодий самарадорликни оширишга хизмат қилаётгандек кўринади. Аммо амалда бу сиёсатлар маҳаллий иқтисодларни глобал капитал тизимига янада чуқурроқ боғлаб қўяди. Шу тариқа, солиқ сиёсати халқаро кредиторлар талабларига мослаштирилади, давлат иқтисодиёти ташқи қарзларга боғлиқ бўлиб қолади, стратегик тармоқлар хусусий корпорациялар қўлига ўтади. Бу жараён эса, иқтисодий мустамлакачиликнинг замонавий шакли сифатида баҳоланади.

Сўнгги йилларда халқаро молиявий институтлар иқтисодиётни рақамлаштириш, электрон солиқ назорати ва маълумотлар базасини интеграция қилиш сиёсатини фаол тарғиб қилмоқда. Бу тизимлар орқали эса, ҳар бир молиявий операция кузатиб борилади, нақд пул айланмаси чекланади ва иқтисодий фаолият тўлиқ давлат назоратига ўтади. Бу эса иқтисодий фаолиятни йирик сармоядорлар манфаати доирасига чеклаш ва аҳоли устидан молиявий назоратни кучайтиришга хизмат қилади. Айниқса, норасмий иқтисодиёт орқали тирикчилик қилаётган аҳоли қатламлари учун бу сиёсатлар жиддий муаммоларни келтириб чиқараётгани очиқ кўриниб турган ҳақиқатга айланиб бўлди.

Марказий Осиё бугун дунё геосиёсий рақобатининг муҳим ҳудудларидан бирига айланди. Бу минтақа табиий ресурсларга бой бўлиши, шунингдек, муҳим транспорт йўллари чорраҳасида жойлашгани сабабли йирик давлатлар учун стратегик аҳамиятга эга. Молиявий институтлар бу ерда таъсир ўтказиш учун турли воситалардан фойдаланиш орқали амалга ошираётган сиёсатлари ҳам ана шу геосиёсий рақобатнинг бир қисми ҳисобланади.

Бу ўринда, муаммо сояли иқтисодиёт эмас, балки унинг пайдо бўлишига сабаб бўлаётган адолатсиз капиталистик иқтисодий тузумдир. Шунинг учун ҳам Тошкентда ўтказилган “сояли иқтисодиётга қарши кураш” форуми расман иқтисодий ислоҳотлар доирасидаги тадбир сифатида тақдим этилса-да, аслида бу каби тадбирлар йирик кучлар Марказий Осиёни ўз таъсир доирасида ушлаб туриш учун ХВЖ, Жаҳон банки ва бошқа глобал молиявий институтлар томонидан ўрнатилган назорат механизмларини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Сояли иқтисодиёт эса, жиноий фаолият эмас, балки амалдаги иқтисодий тузумнинг адолатсизлигига нисбатан жамиятнинг “ҳимоя реакцияси”дир.

Шунга кўра айтиш мумкинки, Тошкентда ўтказилган форумнинг парда ортидаги мақсадлари:

1. Рақамли назоратни ўрнатиш: Иқтисодиётни “оқартириш” ниқоби остида пул оқимларини тўлиқ шаффофлаштириш, бу эса йирик капитал эгаларига маҳаллий бозорни тўлиқ мониторинг қилиш ва бошқариш имконини беради.

2. Солиқ юки ва ташқи қарз: Сояли секторни қисқартиришдан мақсад давлат бюджети тушумларини кўпайтиришдир. Бу кўпинча халқаро қарз берувчилар олдидаги мажбуриятларни бажариш ва ташқи қарзларни узиш учун қўшимча манба яратишга қаратилади.

3. Глобал тизимга мослаштириш: Марказий Осиё давлатларини ягона капиталистик андозага солиш орқали уларни глобал бозорнинг хомашё ва арзон ишчи кучи етказиб берувчи қисмига айлантириш жараёни тезлашади.

Шунинг учун сояли иқтисодиётга қарши курашиш аҳолининг тадбиркорлик фаолияти янада қийин аҳволга тушишига ва капиталнинг йирик сармоядорлар қўлида марказлашишига олиб келади.

Демак, муаммо жамиятда ҳукмрон бўлган капиталистик иқтисодий тузумнинг ўзидадир. Ушбу муаммонинг асл ечими эса, ҳаётни Ислом ақидасига асосланган адолатли Иқтисодий низом асосида тартибга солишдадир. Бундай тузумда одамлар тирикчилик қилиш учун “сояли иқтисодиёт”га мажбур бўлиб қолмайди. Чунки давлатнинг вазифаси солиқ йиғиш орқали халқни босимга олиш эмас, балки уларнинг эҳтиёжларини таъминлаш ва адолатни қарор топтиришдан иборат бўлади. Ислом бойликлар муайян гуруҳлар қўлида жамланиб қолишига йўл қўймайди ва бойликларни тўғри тақсимлаш орқали жамият ичида адолатли айланишини таъминлайди. Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنكُمْ ۚ

– “То у (бойлик) сизлардан бўлган бойлар ўртасида айланиб юрадиган нарса бўлиб қолмасин”.   (Ҳашр:7)

Бу эса, Исломни мукаммал тузум сифатида ҳаётнинг барча жабҳаларига татбиқ қилишни ва бу татбиқни Рошид Халифалик Давлатини барпо қилиш орқали амалга оширишни талаб қилади. Чунки ҳар қандай тузумни фақат давлат татбиқ қилади. Исломда муайян бошқарув шакли бўлиб, у ҳам бўлса, Рошид Халифалик давлатидир.

Шундай экан, ғоя Исломни тузум сифатида ҳаётнинг барча соҳаларига татбиқ қилиш орқали Исломий ҳаётни қайта бошлаш ва бунинг ягона йўли бўлган Рошид Халифалик Давлатини тиклаш учун бор куч ва имкониятни ишга солишдир.

Иззатуллоҳ

18.03.2026й