Сув йўллари бўғозлари — жаҳон савдосининг калитлари кимнинг қўлида?

Сув йўллари бўғозлари шунчаки денгиз йўлаклари эмас, балки дунё савдоси ва энергетикасининг ҳаётий томирларидир. Ҳурмуздан Бобул-Мандаб ва Сувайш каналигача бўлган йўллар Шарқни Ғарб билан боғлайдиган стратегик йўналишлар ҳисобланади. Уларда юз берган ҳар қандай беқарорлик эса фақат ўша минтақа доирасида қолиб кетмайди, балки энергия нархлари, юк ташиш, суғурта харажатлари ва жаҳон иқтисодиётига ўз таъсирини ўтказади.

Шу боис Америка Қўшма Штатлари Яқин Шарқдаги ҳарбий мавжудлиги ва иттифоқчилик муносабатлари туфайли ушбу денгиз йўлаклари хавфсизлигига катта таъсир ўтказиш имкониятига эга. Унга бўғозларни юридик жиҳатдан эгаллаш шарт эмас. Зеро, денгиз қатновини ҳимоя қилиш ёки ундаги хавф даражасини ошириш имкониятига эга бўлган энг қудратли куч бўлишнинг ўзи кифоя.

Мана шу нуқтада Ҳурмуз бўғозининг аҳамияти намоён бўлади. Бу масала фақат Эрон–Америка муносабатларига тааллуқли эмас. Аксинча, у энг аввало Хитой ва Европага дахл қиладиган босим воситасидир. Хитой энергия ва савдо оқимларининг барқарорлигига таянади, Европа эса нефть ва газ нархлари ҳамда ташиш харажатларидан бевосита таъсирланади. Шунинг учун Ҳурмуздаги ҳар қандай беқарорлик Форс кўрфази чегараларидан анча узоққа тарқаладиган иқтисодий инқирозга айланиши мумкин.

Америкага бўғозни албатта ёпиш шарт эмас. Чунки унинг ёпилиши жаҳон иқтисодиётига, эҳтимол, Америка иқтисодиётига ҳам зарар етказади. Энг муҳими — бўғоз хавфсизлиги, барқарорлиги ва ундаги эркин денгиз қатновига таъсир ўтказиш имкониятига эга бўлишдир. Америка айнан шу имкониятни шакллантириш устида ишламоқда ва шу орқали Ҳурмузни Эрон билан ҳамда ўз рақиблари билан курашида музокара воситаси сифатида ишлатмоқда.

Шу нуқтаи назардан Американинг минтақада, хусусан, Ироқда Эрон нуфузига қарши ҳаракатларини тушуниш мумкин. Масала фақат Эроннинг «қўллари»ни қисқартиришда эмас, балки унинг нуфузини шундай даражага туширишда бўлиши мумкинки, у Америка манфаатларига ёки денгиз қатнови ва энергетика ҳаракатига таҳдид сола олмасин.

Энг реал сценарий эса, денгиз қатнови яна одатий ҳолатига қайтиши, бироқ бу кенгроқ минтақавий келишувлар доирасида амалга ошиши мумкин. Бундай келишувларни шакллантиришда Вашингтон асосий томонлардан бири бўлади.

Мана шу ерда бир қарама-қаршилик юзага келади: дунё Ҳурмуз бўғозининг барча учун очиқ бўлишини истайди, Америка эса унинг хавфсизлиги устидан асосий сўз эгаси бўлишни хоҳлайди. Демак, ҳақиқий кураш фақат бўғознинг ўзи учун эмас, балки унинг хавфсизлиги калити кимнинг қўлида бўлиши, жаҳон савдоси ҳаракатланадиган йўналишга ким таъсир ўтказа олиши учун кечмоқда.

Шу сабабли Ҳурмуз охир-оқибат Форс кўрфази чегараларидан анча ташқарига чиқадиган Америка–Эрон музокараларидаги савдо воситасига айланиши мумкин. Унинг таъсири Хитой, Европа ва бутун жаҳон иқтисодиётига етиб боради.

Демак, ҳақиқий кураш бўғознинг ўзи учун эмас, балки унинг калитлари учун кечмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Ҳурмузни географик жиҳатдан ажратиб олинган бир ҳудуд сифатида кўриш мумкин эмас. У — нуфуз, энергия, савдо ва хавфсизлик устидан кечаётган янада каттароқ курашнинг бир қисмидир.

Эрон Америкага қарши туришда ўзига сиёсий ва стратегик вазн берадиган куч воситаларини сақлаб қолишни истайди. Хитой эса хавфсиз ва барқарор савдо ҳамда энергия йўлини хоҳлайди. Европа энергетика ва денгиз йўлаклари геосиёсий шантаж воситасига айланиб қолишини истамайди. Америка эса Яқин Шарқ хавфсизлиги масаласида четлаб ўтиб бўлмайдиган куч сифатидаги мавқеини сақлаб қолишни истайди.

Шунинг учун Ҳурмуз бўғозининг яна ўз одатий ҳолатига қайтиши шунчаки вақтинчалик инқирознинг тугаши бўлмаслиги, балки бу каттароқ битимнинг бир қисми бўлиши эҳтимол. Бундай битим натижасида денгиз қатнови яна тикланади, жаҳон савдоси ҳаракатда давом этади, аммо айни пайтда бу ҳаётий муҳим томирга ким таъсир ўтказиш имкониятига эга эканини белгилаб берадиган янги хавфсизлик тартиблари шаклланади.

Мана шу ерда яна бир қарама-қаршилик намоён бўлади: жаҳон савдоси бўғозларни барча учун очиқ ҳолда кўришни истайди, Америка эса унинг калити ўз қўлида бўлишини хоҳлайди.

Бу курашда Ҳурмуз бўғози шунчаки Эрон билан Форс кўрфази ўртасидаги сув йўли бўлиб қолмайди. Аксинча, у энергия, савдо ва нуфузнинг келажаги устидан кечаётган халқаро курашдаги энг муҳим музокара карталаридан бирига айланади.

Бўғозлар хавфсизлиги кимнинг қўлида бўлса, жаҳон савдоси ҳаракатланадиган йўналишга таъсир ўтказиш имконияти ҳам ўша кучнинг қўлидадир.

Бу эса энергия иқтисодиёт, сиёсат ва хавфсизлик билан чамбарчас боғланган бугунги дунёда алоҳида аҳамият касб этади. Шунинг учун Ҳурмуз — асло кичик аҳамиятга эга бўлмаган стратегик карта бўлиб қолаверади.

Устоз Мунис Ҳамид — Ироқ вилояти

Роя газетасининг 2026 йил 9 сентябр чоршанба кунги 616-сонидан