Тафаккур…
Тафаккур…
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Тафаккур «фикр» ўзагидан олинган бўлиб, бир нарса ҳақида чуқур ва ёрқин фикр юритиш маъносини англатади. Аллоҳ Субҳанаҳу биз бандаларига юборган каломи бўлган Қуръоннинг бир неча ўринларида тафаккур қилишга буюриб шундай дейди:
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ
– “Осмонлар ва Ернинг яралишида ҳамда кеча ва кундузнинг алмашиб туришида ақл эгалари учун (бир яратувчи ва бошқариб тургувчи зот мавжуд эканлигига) оят-аломатлар борлиги шубҳасиздир”. (Оли Имрон:190)
Ушбу борлиқнинг яратилиши борасида холис фикр юритган инсон ундаги нарсаларнинг ҳақиқатини тушуниб, буюк қудрат Эгасидаги тадбиркорлик, ҳикмат ва мақсад борлигини англай бошлайди. Шунинг учун ҳам бутун оламни бошқариб турган Яратувчининг борлигини билиб олиш учун коинот, ҳаёт ва инсондаги ҳар қандай нарсага назар ташлашнинг ўзи кифоядир. Коинотдаги юлдузларнинг бирортасига назар ташлаб, ҳаёт манзараларининг бирортасида чуқур ўйланиб, инсондаги бирор соҳани идрок қилишнинг ўзи Аллоҳ Таолонинг борлигига қатъий далолат қилади. Шу мақсадда Қуръони Карим нарсаларга диққат-эътиборни қаратиб, инсонни у нарсалар, уларнинг атрофидаги нарсалар ва уларга алоқадор бўлган нарсаларга назар ташлаб, бу билан Аллоҳ Таолонинг борлигини билиб олишга чақиради. Чунки инсон бу нарсаларга назар ташлар экан, уларнинг бошқа вужудга муҳтожлигини кўриб, бундан оламни бошқариб турган Яратувчи – Аллоҳнинг борлигини қатъий идрок қилиб олади.
Пайғамбар ﷺ нубувватнинг илк кунларидан бошлаб ўзига эргашаётган инсонларга Роббиси томонидан келаётган оятларни ўқиб берар, уларни ушбу оятлар хусусида тафаккур қилишга ундар эдилар. Аллоҳ Таоло Ўз каломида бандаларни фикр юритишга тарғиб қилиб яна айтади:
أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْوَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْوَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ
– “Ахир, улар туянинг қандай яратилганига; осмоннинг қандай кўтариб қўйилганига; тоғларнинг қандай тикланганига ва Ернинг қандай ёйиб-текислаб қўйилганига (ибрат назари билан) боқмайдиларми?” (Ғошия:17-20)
Яна айтади:
فَلْيَنظُرْ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ خُلِقَ مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ
– „Энди инсон ўзининг нимадан яратилганига бир боқсин! У (эркакнинг) бели билан (аёлнинг) кўкрак қафаси ўртасидан отилиб чиқувчи бир сувдан яралган-ку!” (Ториқ:5-7)
Улар ота-боболарига кўр-кўрона тақлид қилишдан тўхтаб, ушбу оятларда зикр қилинаётган миниб юрган туяларига, ўзларини қандай яратилганлиги хусусида фикр юритишга чақирар эдилар. Саҳобаларни ушбу тарзда эга бўлган иймонлари ҳаётларининг асоси бўлиб қолди. Бундай ақлий иймон уларга шундай қувват, шижоат, журъатни бердики, дин ҳимояси йўлида керак бўлса жонларини ҳам аямадилар.
Ҳозирга келиб аксар мусулмонлар иймон бобида тақлидона, яъни ота-бобом мусулмон, мен ҳам мусулмонман ёки мусулмонлар юртида яшаётганлиги сабабли иймон даъвосини қиладилар. Шунинг учун бугунги мусулмонларда иймон қуввати, ҳарорати паст. Баъзида иймонлари панд бериб, ўзлари тўғри, деб билган ишларда ҳам сабот билан тура олмаяптилар. Иймон қачон ўз кучини кўрсатади, қачонки ақлий бўлса ва тафаккур йўли билан ҳосил қилинган бўлсагина ўз эгасида қатъийликни, журъат, шижоатни вужудга келтиради. Шундай иймон мусулмонларни тубан ҳолатларидан ўзларига лойиқ бўлган азизликка олиб чиқади, ин ша Аллоҳ.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Зайниддин
30.09.2020й
