“Аҳли сунна вал-Жамоа” истилоҳи
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
“Аҳли сунна вал-Жамоа” истилоҳи
Бу мавзу ҳақида ёзишга мени нима мажбур қилди?
2016 йилнинг 28 августда Чеченистон пойтахтида “Аҳли сунна вал-жамоа” номи остида конференция бўлиб ўтди. Шубҳасиз, тадбир иштирокчилари “Аҳли сунна вал-жамоа” вакиллари кимлар эканлигига аниқлик киритмоқчи бўлдилар, ҳамда бу сўзга бериладиган бошқа ҳар қандай таърифларга қаршилик кўрсатиш мақсадлари ҳам бор. Бу тадбир ташкилотчиларининг сўзларига кўра, “Аҳли сунна вал-жамоа” иймон банди жиҳатидан ашъарийлар ва мотуридийлар диний таълимотларига эргашадилар ва улар билан чекланадилар; ибодат бобида тўрт мазҳаб – шофеъийлар, ҳанафийлар, моликийлар, ҳанбалийларга; эҳсон жиҳатидан эса сўфизм таълимотига эргашадилар. Бу таърифга норози бўлганлар (тадбир иштирокчилари сўзидан келиб чиқди) ўзларини “Аҳли сунна вал-жамоа”сиданман демасинлар. Бу конференция худди шу мақсадда Чеченистон Президенти Рамзан Қодиров, ҳамда Россия, Эрон раҳбарлигида, Миср, Сурия муфтийлари ва Қоҳирадаги Ал-Азҳар университетининг баъзи шайхлари иштирокида ташкил этилди.
Ҳайратланарлиси шу-ки, бу конференция ер юзи бўйлаб ёвузлик уруғини сочаётган, Сурия мусулмонларини қатли ом этаётган ўша Россия Федерациясида ва бутун қонли тарихи давомида, шу кунга қадар россия ҳукумати “терроризм”деб атаб келаётган — Исломга қарши бўлиб ўтган ваҳший ҳарбий ҳаракатларда мусулмонларни барчасини-сунний бўладими, шиа бўладими- қириш эвазига барпо бўлган давлатда бўлиб ўтди. Аммо ҳамма нарсадан ҳайратланарлиси шу бўлдики, нафақат Чеченистон Президенти, Ал-Азҳар шайхи, Башар муфтийси ва бошқа ҳолига вой бўлган уламолар, балки шу тадбирнинг бош ташкилотчиси бўлиб сўзга чиққан Владимир Путиннинг шахсан ўзлари “мўътадил Ислом”га чақирди. Бу ўн йиллар давомида АҚШ қўллаётган, у “радикал ва фундаментализм” деб ном берган Ислом ўрнига қўймоқчи бўлаётган Исломнинг янги нусхасидир. Лекин, Американинг барча ҳаракатлари муваффақиятсизликка учрагач, у бугунги кунда бу мавзуни кўтармасликка ҳаракат қилмоқда. Яқиндагина улар томонидан 2007 йилда АҚШ Давлат департаментининг ҳомийлигида “RAND” америка стратегик-тадқиқот марказида тузилган тавсияномаси асосида “мўътадил исломдаги мусулмоннинг хусусиятлари” ишлаб чиқилди. Бу тадқиқот 3 йил давом этди ва “Building Moderate Muslim Networks” деб номланди. Юқорида эслатиб ўтилган тавсияномага кўра, мўътадил Исломдаги мусулмон бу:
- Ислом қонунчилигининг татбиқ қилиниши мавжуд эмаслигида муаммоларни кўрмайди.
- Аёлнинг ҳақ-ҳуқуқларига ишонади, унинг жуфт танлашликдаги (эрни эмас) танловига ҳурмат билан қарайди.
- Диний озчиликнинг ҳақ-ҳуқуқларига ишонади ва уларнинг асосий аҳолиси мусулмонлардан иборат давлатларда юқори мансаб лавозимларини эгаллашдаги ҳуқуқига ҳурмат билан қарайди.
- Либерал ғояларни қўллаб-қувватлайди.
- Фақат икки исломий диний оқимни тўғри деб билади:
а) анъанавий, бу оқим фақат ибодатгагина чекланиб, диндаги бошқа масалаларга эътибор қаратмайди. Бу гуруҳга ваҳҳобийлар оқими ғоясига қарши чиқадиган тоифа киради;
б) сўфизм, бу оқим “дафн маросимида ибодат жаараёнларини”мақбул деб билади, улар ҳам ваҳҳобийлар оқими ғоясига қарши чиқадилар.
Россияда бўлиб ўтган бу конференция америка бошлаган кампанияни давом эттириб, эстафетани қабул қилиб олди. У “Аҳли сунна вал-жамоа”га маълум сифатларни бериб, уни қабул қилмаган мусулмонларга “фундаменталист ва террорист” тамғасини босмоқчи бўлаяпти. Шунинг учун ҳам ушбу конференция контекстини тушуниб, уни англаш жуда муҳимдир. Агар Америка мусулмонларни ноанъанавий жинсий ориентацияли кишиларнинг ҳуқуқларини қабул қилишлари ва шаръий ҳукмларни татбиқ қилмасликлари учун Исломни сўндириб, уни илмонийлик ва либерализм стандартига мослаштиришга ҳаракат қилган бўлса, Грознийда бўлиб ўтган конференция эса Аҳли Суннани сўфизм тарафдорлари билан чегаралаб, эски ақидавий келишмовчиликларни қўзғаш ва Исломни ҳаётдан ажратишга қаратилган. Бу конференция Ислом Умматидаги мавжуд муаммоларга Қуръон ва Суннатдан бирор-бир ечим таклиф этмади. Ва аксинча, мусулмонлар Исломни дин сифатида ҳаётларига татбиқ қилмасликлари учун, уни сўфизм деб аталмиш қафасга уриб-тиқиб қамашга ҳаракат бўлди.
“Аҳли Сунна вал-жамоа” термини тарихий бўлиб, маълум тарихий ҳодисаларга, яъни “хаворижлар”, “мўътазилалар”, “қадариялар” каби оқимларнинг пайдо бўлиши оқибатида унга жавоб тариқасида вужудга келди. Бу ҳодиса исломий ғоя ва фикрларга нисбатан манҳажлар пайдо бўлишига олиб келди. Ва охир-оқибат, “шиалар”, жаҳмийлар”, “муржиъалар”, “ашъарийлар”, “мўътазилалар”, “Аҳл ул-Ҳадис”каби номлар остида гуруҳларга бўлиндилар. Шу ерда беихтиёр савол туғилади, бугунги биз яшаётган воъқелик бизларга аниқ бўлмаган қарши ҳаракатларга жавоб беришимиз керак бўлган маълум тенденцияларни юклаяптими?
Ёки бугун мўътазилалар масжид эшиклари ёнида туриб, Қуръон махлуқми, ёки бўлмаса Жаннат ва Дўзах ўртасида оралиқ босқич борми деган савол билан инсонларни текшираяптими? Ёки муаммо “Ал-Жазира” ё “Ал-Арабия” телеканаллари ахборот агентликлари берган хабарларни қайси бирига ишониш кераклигидами?!
Умматнинг бугунги аянчли аҳволи бизни бошқа масалалар устида бош қотиришимизни талаб қилади, узоқ ўтмишдаги мусулмонлар дуч келган қарши ҳаракатлар чегарасидан чиқайлик, ҳамда бугунги кунда ўз долзарблигини йўқотган муаммоларни муҳокама қилишни тўхтатайлик. Бугунги кундаги қарши ҳаракатлар, муаммолар ва уларга дуч келишлик узоқ ўтмишдагидан бутунлай фарқ қилади. Бугунги кунимизда Ислом тузуми бекор қилинган, Шариат татбиқ қилинмаяпти, Ислом Давлати мавжуд эмас. Бугун Уммат тарқоқ, майда бўлакчаларга бўлиб ташланган, мусулмонларнинг ерлари эса бутунлай ҳимоясиз, ҳоҳлаган киши уларни талаяпти. Бизнинг ерларимизни бир чеккадан тортиб олмоқдалар, бугун унинг қоқ юрагига келдилар. Сионистлар муборак Фаластин ерларини эгаллаб олдилар. Кашмир индуслар ишғоли остида. Кавказ ва бошқа ерларни Россия босиб олган. Ироқ ва Афғонистон Америка ишғолида. Кипр ва Шарқий Тиморни қандай тортиб олган бўлсалар, Шарқий Суданни ҳам шу тариқа тортиб олдилар. Ҳозирги кунда мусулмон давлат раҳбарлари барча соҳаларни Оллоҳ нозил қилган қонунлар билан бошқармаяпти. Бугунги кунда демократик, капиталистик, либерал, ватанпарварлик, миллатчилик каби ғояларнинг барчаси баробар тарқатилди.
Бошқа бир томондан, бизга маълумки, салафий мазҳаби олимлари ўзларини “Аҳли Сунна вал-Жамоа”сидан, улардан бошқа барча мазҳаблар ўзларини “Аҳли Қибла”дан деб атаган эдилар. Салафий оқим вакилларининг ўзларини “нажот топувчи гуруҳ”, бошқаларни эса “адашганлар”деб аташганини тез-тез эшитиб турамиз. Саудиялик уламолардан бири Сафар ал-Хавалий шундай дейди: “Қўрқмасдан айтиш мумкинки, “Аҳли сунна вал-Жамоа” ибораси зикр этилган минглаб ривоятлар бор. Наҳотки биз ўзларини “Аҳли-Сунна вал-Жамоа”сиданмиз деб айтаётган қандайдир мутакаллимлардан бўлган динда янгилик киритувчиларни, ҳоҳ у сўфий бўлсин, ҳоҳ мўътазила ё ашъарий бўлсин, биз уларни деб барча нарсани қўйиб қўямизми? Бу қаллобларнинг қилган даъволари туфайли биз бу шаръий сўздан воз кечамизми?!”
Биз уларга шундай жавоб берамиз: “Сизлар Аҳли-Суннадан эмассизлар, сизларнинг диний ақидангиз Аҳли-Суннанинг ақидасидан фарқ қилади. Яқиндагина ашъарийлар ўзларини “Аҳли-сунна”данмиз деб даъво қилишни бошладилар. Оллоҳга ҳамдлар бўлсинки, бир биродаримиз бунга қаршилик билдирди ва уларнинг асос таълимоти Аҳли-Сунна таълимотидан фарқ қилишини ойдинлаштириб берди. Бу билан у ашъарийларнинг Аҳли-Сунна вал-Жамоага алоқаси йўқлигини, балки уларни динда янгилик киритувчилар ва адашганлар тоифасига киришини кўрсатиб берди(“Салафийлар ва Аҳли-Сунна вал-Жамоа ўртасидаги тафовут” китобидан, муаллиф Сафар ал-Ҳаварий).
Бундай кайфиятлар оловга ёғ сепгандек бўлди ва инсоният манфаати учун чиққан бу энг яхши жамоани янада бўлакларга бўлинишига сабаб бўлди. Душман бу можарони янада авж олдиришга киришди ва бу можарога диний-этник деб ном берди. Улар инсонлардаги суннийларни шиалардан бошқа диний-этник жамоа, шиаларни эса зайдитлардан айри диний-этник жамоа каби мавжуд нотўғри тушунчаларидан фойдаландилар. Вазият шу қадар мушкуллашди-ки, ички низоларни авж олдириш учун махсус телеканаллар пайдо бўлди. Бир канал шиаларга қарши таъна-маломат қилса, иккинчи канал ҳужумни суннийларга қаратди, учинчиси эса Абдулваҳҳоб таълимоти тарфдорларига ҳамла қилди. Натижада, Умматнинг душманга – худосиз мустамлакачисига қарши курашининг шакли ўзгариб, бир Умматнинг ўғлонлари ўртасидаги ички низолар, аниқроғи, суннийлар ва шиалар ўртасидаги ҳалокатли курашга айланди. Бу кураш нафратни қўзғатди ва портлатишлар, қотилликлар содир қилинишларга олиб келди. Бу курашлар ортида, суннийлар ва шиалар муносабатни кескинлаштириш мақсадида, иккала томон ҳам бир-бирларини айблашлари учун суннийлар масжидлари ва шиалар мақбараларини портлатган худосиз мустамлакачи турди, ё Аҳли Сунна ким эканлигини ва уларнинг шиалар билан ўртасидаги келишмовчиликлари моҳиятини тушуна олмаган мияси айниган аҳмоқлар турди, ёки бир Ислом Уммати ўғлонлари ўртасида нафрат ва адоватни авж олдириш мақсадида ўз тарафдорларини жирканч ғоялари билан онгини заҳарлаётган, худосиз Ғарб манфаати учун арзимас чақага ишлаётган ғарбпараст сиёсатчилар турди.
Ички низоларнинг яна бир кўриниши – куфрда айблаш(такфир). Бу кейинги ўн йил ичида урфга айланди. Мусулмонлар ўзларининг бутун куч ва ғазабларини Умматнинг бойлигини талаётган ва уни парчалаб ҳалокатга итараётган худосиз мустамлакачига қаратиш ўрнига, ташвиқотдан ёки иккала томон ашаддий тарафдорларининг иғвогарлик баёнотидан олинган кичик муаммолар асосида мухолифини куфрда айблаб, бир- бирлари билан курашга киришдилар. Бу нарса кейин ҳаммага ёпиштирилди, бунга асосан ҳамма куфр ва муртадликда айбланди.
Ички низоларнинг яна бир кўриниши дунёда Саудия Арабистонини суннийлар вакили, Эронни эса шиалар вакили сифатида қўйилиши, аслида иккала давлат ҳам мусулмонларга ҳалокатли зарар бериб ўзларининг мустамлакачи хўжайинларига хизмат қилиш билан америка сиёсатини бажаради.
Шу сабабли, Аҳли- Сунна вал-Жамоа“ терминининг моҳиятини тушуниш учун “ва ҳоказоларга нуқта қўйиш” зарур. У қачон пайдо бўлди? Шиалар, ибодийлар, мўътазилалар ва ашъарийларнинг Суннатга муносабати қандай? Ҳаёт йўли, дастури, низоми сифатидаги Суннат билан гуруҳ ёки жамоат сифатидаги Суннатнинг фарқи нимада? Буни тушунишда Оллоҳ Таоло бизга ёрдам этсин!
Оллоҳнинг итоатли қули – Абу Малик
