Такфир балоси

بِسْمِ اللَّـهِ الرَّحْمَـٰنِ الرَّحِيمِ

Ақиданинг таърифи

5-қисм

     Тушунчаларимизни тартибга солиш учун Исломда иймон ва ақида нимани англатишини кўриб чиқамиз. Иймон нима? Ақида нима?

     Ақида –  мавжуд воқеъликка мос келадиган, аниқ бир далилдан келиб чиққан қатъий тасдиқ. Инсон бир нарсага амин бўлса, бу нарсани тасдиқлайди. Тасдиқ инкорнинг зидди ҳисобланади. Ақидани тасдиқлайдиган тасдиқ эса, фақат тасдиқлаб қўйиш эмас, балки қатъий тасдиқ бўлиши керак. Биз юқорида аниқроқ тахмин асосида тасдиқланадиган нарсалар бор ва қатъий тасдиқланадиган нарсалар борлиги ҳақида эслатиб ўтган эдик. Иккисини бир-биридан ажратувчи бутун фарқ шунда.

    Ақида тахминий ёки гумонли тасдиқни эмас, балки қатъий тасдиқни ўз ичига олади. Ақида – бу мавжуд воқеъликка мос келадиган ва далилга эга бўлган қатъий тасдиқ. Далил деганда аниқ ишончли, қатъий далил кўзда тутилади, чунки ақидани гумонли далиллар устига қуриб бўлмайди.

     Агар Қуръон  ва унинг қатъийлиги ҳақида сўз борса, унда икки жиҳатига эътибор беришимиз керак бу эса – субути ва далолатидир. Субути ҳақида гапирсак, Қуръон бутун бир шаклда бизга қадар ишончли, тавотур йўли билан етиб келган. Далолатига кўра икки хил бўлади:

Биринчиси – Қуръонда маънолари очиқ ва аниқ-равшан бўлган муҳкам оятлар, иккинчиси – лафзидан кўзланган маъноси аниқ-равшан бўлмаганлигидан бир неча маъноларни олиш мумкин бўлган  муташобиҳ оятлар бор.

     Мисол учун, Қуръон Каримда Аллоҳ Таолонинг Пайғамбарлари тилга олиниб, улардан 25таси исмлари билан зикр қилинади. Улардан бирортасини инкор қилишлик инсонни диндан чиқаради, чунки иймоннинг асосий устунларидан бири – Аллоҳ Таолонинг барча Пайғамбарларига ишонишликдир. Аммо Қуръонда икки шахсга ишора бор-ки, уларнинг Пайғамбарлиги ёки эмаслиги ҳақида ихтилоф келиб чиққан.

فَوَجَدَا عَبۡدٗا مِّنۡ عِبَادِنَآ ءَاتَيۡنَٰهُ رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَا وَعَلَّمۡنَٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلۡمٗا ٦٥ قَالَ لَهُ ۥ مُوسَىٰ هَلۡ أَتَّبِعُكَ عَلَىٰٓ أَن تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمۡتَ رُشۡدٗا ٦٦ قَالَ إِنَّكَ لَن تَسۡتَطِيعَ مَعِيَ صَبۡرٗا ٦٧   وَكَيۡفَ تَصۡبِرُ عَلَىٰ مَا لَمۡ تُحِطۡ بِهِ ۦ خُبۡرٗا ٦٨ قَالَ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱ للَّهُ صَابِرٗا وَلَآ أَعۡصِي لَكَ أَمۡرٗا

“Бас, бандаларимиздан бир бандани топдилар. Биз унга Ўз даргоҳимиздан раҳмат ва Ўз тарафимиздан илм ўргатган эдик. Мусо унга: “Сенга ўргатилган рушддан менга ҳам ўргатмоғинг учун сенга эргашсам майлими?” деди. У “сен мен билан бирга бўлишга сабр қила олмассан. Ўзинг хабарини иҳота қилмаган нарсага қандай сабр қиласан?” деди. У “Инша Аллоҳ, менинг сабрли эканимни кўрурсан ва сенга ҳеч бир ишда осий бўлмасман”, деди”.               (Қахф: 65-69)

     Қуръони Каримда Зулқарнайн исмли бир солиҳ киши ҳақида зикр қилинади. Аммо у – Аллоҳнинг Пайғамбари бўлганми ёки йўқми, ноъмалум. 

وَيَسۡ ‍ َٔلُونَكَ عَن ذِي ٱ لۡقَرۡنَيۡنِۖ قُلۡ سَأَتۡلُواْ عَلَيۡكُم مِّنۡهُ ذِكۡرًا ٨٣ إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ ۥ فِي ٱ لۡأَرۡضِ وَءَاتَيۡنَٰهُ مِن كُلِّ شَيۡءٖ سَبَبٗا

“Сендан Зулқарнайн ҳақида сўрарлар. Сен “Сизга унинг ҳақидаги зикрни тиловат қилурман”, дегин. Албатта, Биз унга ер юзида имконият бердик ва ҳар бир нарсага (эришиш) сабабини ато қилдик”.  (Қахф: 83-84)

     Одамларнинг бир қисми ўзларининг тушунишларига кўра бу шахсларни Аллоҳ Таолонинг Пайғамбарлари деган фикрни ўртага қўйдилар, бошқалари эса бу фикрга қўшилмадилар. Инсонларнинг фикрларида тафовут бўлди ва табиийки, бундай хулосага келишларига матннинг далолати асос бўлди. Энди бунинг учун икки тараф албатта бир-бирини куфрда айблаши керакми?

     Бу саволнинг жавоби асоси Ислом бўлган бошқа фикрдаги инсонларни ўз атрофидаги бошқа мусулмонларга қилаётган муносабатлари ҳақида ўйлашга мажбур қилиши керак.

     Суннат ҳақида гапирадиган бўлсак, эслатиб ўтамиз, қатъий далил ақидага олиб борувчи далил ҳисобланади, қатъийлиги бўлмаган нарсани ақида деб ҳисоблаб бўлмайди. Бундан келиб чиқиб биз Пайғамбар с.а.в.дан оҳад йўли билан келган хабарларга таяна олмаймиз. Бу масалада ҳатто саҳобалар ўртасида тафовут бор эди. Бу нарса билан бошқаларга “Бу – ақида! Бу асос бўладиган нарса, ким бунга қарши чиқса тўғри ақидага қарши чиқибди ва кофир бўлибди” деган айбловлар билан уларнинг қаршисига чиқишимизгача олиб боради.

     Ҳолат шу даражага етди-ки баъзи мусулмонлар “Бизнинг ақидамизга кўра, Пайғамбар Муҳаммад ﷺ Роббисини кўрдилар” деб таъкидлай бошладилар. Саҳобаларнинг ўзлари Пайғамбар ﷺнинг Роббисини кўрган ёки кўрмаганлиги ҳақида ихтилофда бўлганлар! Бундан ташқари Ойша онамиз р.а.дан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ “Исро ва Меърож” кечасида ётоғини тарк этмаганлар. Бу фикрни қабул қилганлар Пайғамбар ﷺ Меърож сафарини жасадлари билан эмас, руҳлари билан қилган дейишди.

     Пайғамбар ﷺнинг Роббисини кўрганлиги ҳақидаги мавзуда саҳобаларнинг ўртасида ихтилоф бор. Бу аниқ ва қатъий бўлмаган мавзудир. Энди тасаввур қилинг, баъзилар бу мавзуга ҳақиқат ва қатъийлик кўринишини беришса нима бўлади, бу дегани, бу фикрни ақидага қўшишади, сўнгра бунга қарши фикр билдирганларни кофирликда айблашади. Бу албатта, улкан бало бўлди.

Аҳмад ал-Қасос