Уйғониш ва унинг аҳамияти

(2-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Аввалги мақоламизда инсон ҳаётидаги ҳар қандай юксалиш унинг тушунчасига боғлиқ экани, агар тушунчаси ўзгармаса ҳаёти ҳам яхшиланмаслиги ҳақида батафсил тўхталган эдик. Энди эса ўша тушунчаларнинг энг асосийси – инсон онгини азалдан бери банд қилиб келаётган катта тугун ҳақида сўз юритамиз. Ҳар бир инсон ҳаёти давомида ич-ичидан учта асосий саволга жавоб излайди: “Мен қаердан келдим? Нима учун яшаяпман? Ўлимдан кейин мени нима кутмоқда?”. Бу учта савол бир-бири билан шунчалик боғлиқки, уларни асло ажратиб бўлмайди ва уларни битта қилиб инсондаги “энг катта тугун” деб аташ мумкин. Агар инсон мана шу тугунни ечмаса, яъни ушбу саволларга тўғри жавоб топмаса, унинг ҳаёти маъносиз, тарқоқ ва зерикарли бўлиб қолаверади.

Буни тушуниш учун бир мисолни кўз олдингизга келтиринг: тасаввур қилинг, сизни бир кемага чиқариб қўйишди, лекин кема қаердан йўлга чиққанини, қайси соҳилга қараб кетаётганини ва ўзинггизнинг бу кемада нима иш қилишингиз кераклигини билмайсиз. Бундай ноаниқлик ичида сиз кемада қанчалик қиммат кийинманг ёки энг мазали таомларни еманг, сизда хотиржамлик бўлмайди. Чунки бу кемада нима қилаётганингизни, қаёққа қараб кетаётганингизни билмайсиз. Ҳаёт ҳам худди шундай. Бу “катта тугун”ни тўғри ечмаган инсон ҳаётда қандай яшашни билмайди. Чунки у қаердан келганини, нима учун яшаётганини, қаерга кетаётганини билмай елиб-югураётган йўловчига ўхшайди. Унинг бор ҳаракати худди ҳайвон сингари эҳтиёжларини қондиришдан нарига ўтмайди, яъни тубан ҳаёт тарзи бўлиб шаклланади.

Бу тугунни шунчаки тахминлар, асослантирилмаган гаплар ёки “ота-бобом шундай деган” қабилидаги тақлидий эргашиш билан тўғри ечиб бўлмайди. Бундай ечим инсонга ҳақиқий хотиржамлик бермайди. Унинг ечими аввало ақлни тўла қаноатлантириши лозим, яъни берилган жавоб шунчаки жавоб эмас, балки ақл инкор эта олмайдиган даражада бўлиши керак. Шу билан бирга, бу ечим инсон табиатига, яъни фитратига мувофиқ келиши ва қалби хотиржам бўлиши керак.

Хўш, бу тугунни ақл билан қандай ечиш мумкин? Биз атрофимизга, борлиққа назар ташласак, учта асосий воқеликни кўрамиз: инсон, ҳаёт ва олам. Бу учовининг ҳам умумий, инкор этиб бўлмайдиган бир хусусияти бор, яъни уларнинг барчаси чеклангандир.

Келинг, буни оддий бир мисолда кўрайлик: қўлингиздаги телефонни олинг. У маълум бир ўлчамга эга, қуввати тугайди, синса ишламайди ва вақт ўтиши билан эскиради. У ўз-ўзидан пайдо бўлиб қолмаган, уни, албатта, кимдир ясаган, чунки телефон ҳеч қачон ўзини-ўзи ярата олмайдиган даражада ожиз ва бошқага муҳтож. Инсон ҳам худди шундай. У туғилади, қарийди, касал бўлади, ухлашга ва овқатланишга муҳтож… Ҳаёт ҳам чекланган, унинг бошланиши ва якуни борлиги, муайян қонуниятларга бўйсуниши унинг ожизлигини кўрсатади. Коинот ҳам чекланган. Ер, қуёш ва миллиардлаб юлдузларнинг ҳар бири ўз ўрнига, чегарасига ва муайян тартибига эга. Улар ўша тартибдан ташқарига чиқа олмайди.

Ақл тарозисига қўйиб ўйлаб кўрсак, ҳар қандай чекланган ва ожиз нарса ўз-ўзидан пайдо бўлиб қолмайди. Бир дона ғишт ўз-ўзидан девор бўлиб қолмаганидек, телефонни ясаган бир муҳандис бўлганидек, бу улкан ва мураккаб оламни, ҳаётни ва инсонни йўқдан бор қилган, уларнинг ҳеч бирига муҳтож бўлмаган, чексиз қудрат ва илм соҳиби – Яратувчи бўлиши зарурлигини ақл идрок қилади. Агар бир кичик механизмнинг соатсози бўлса, қандай қилиб бутун коинот соатдан аниқроқ ишласа-ю, унинг Яратувчиси бўлмаслиги мумкин?! Шу тарзда “катта тугун” ақл ва далил асосида тўғри ечилади. Қачонки, инсон қаердан келганини аниқ топса, ҳаётидаги мақсад ҳам, ўлимдан кейинги ҳолат ҳам худди занжирнинг ҳалқаларидек бир-бирига улана бошлайди. Бу англаш инсонга шундай бир ички қувват берадики, у энди ҳаёт тўлқинларида мақсадсиз қалқиб юрмайди, балки юксаклик сари собот билан қадам ташлайди. Зеро, ҳақиқий юксалиш – борлиқни тўғри англаш ва шу асосда мустаҳкам пойдевор қуришдан бошланади.

Давоми бор

Салоҳиддин

18.02.2026