Уйғониш ва унинг аҳамияти

(3-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Олдинги мулоҳазаларимизда инсон, ҳаёт ва оламнинг ожизлигини ақл тарозисида тортиб, уларни йўқдан бор қилган Буюк Яратувчи борлигини англаб етган эдик. Бироқ Яратувчининг борлигини шунчаки тан олиш — бу ҳали йўлнинг фақат бошланиши. Энди инсон онгини янада жиддий ва чуқур саволлар қийнай бошлайди: Хўш, Яратувчи бизни яратган бўлса, биздан нимани истайди? У билан бизнинг алоқамиз борми? У бизга ҳаётда қандай яшаш кераклигини ўргатганми ёки шунчаки ўз ҳолимизга ташлаб қўйганми? Агар биз Яратувчини фақат «яратиб қўювчи» деб билсагу, лекин Уни бизнинг кундалик ҳаётимизга дахли йўқ деб ҳисобласак, “Нима учун яшаяпман?” деган савол барибир жавобсиз қолаверади. Бу ҳолатда инсон Яратувчига иймон келтирган бўлса-да, амалда мақсадсизликдан чиқа олмайди.

Буни тушуниш учун оддий бир мисолни кўз олдингизга келтиринг: тасаввур қилинг, бир тадбиркор чет элдан энг замонавий, ўта мураккаб ва қимматбаҳо бир дастгоҳ сотиб олди. Лекин дастгоҳ билан бирга уни ишлатиш учун ҳеч қандай қўлланма келмади ва уни бошқаришни ҳеч ким билмайди. Бундай ҳолатда ишчилар дастгоҳни қанчалик эҳтиёт қилишмасин, унинг нотўғри тугмасини босиб ишдан чиқаришлари ёки ундан беҳудага фойдаланиб, бузиб қўйишлари мумкин. Ақл билан фикр юритсак, инсонни шундай мураккаб хилқат қилиб яратган Зот уни қўлланмасиз, яъни ҳаёт қоидаларисиз ташлаб қўйиши мумкин бўлмаган ишдир. Инсон нафақат овқат ва сувга, балки адолат, поклик ва тартибга ҳам муҳтож. Агар ҳар ким ўз нафси ва хоҳишига қараб «бу яхши, бу ёмон» деб ҳукм чиқарса, дунёда зулм ва адолатсизлик авж олади. Масалан, бир одам учун бировнинг мулкини тортиб олиш «уддабуронлик» бўлиб туюлса, бошқаси учун бу «оғир жиноят». Демак, бизга ҳамма учун бирдек адолатли бўлган, инсон табиатини энг яхши билган Зот — Яратувчи томонидан юборилган аниқ бир «Низом» (тартиб) керак. Аллоҳ айтади:

«Яратган Зот (Ўзи яратган нарсаларини) билмасми?! У (ҳар бир нарсанинг ичидаги) дақиқ нарсалардан ҳам хабардор ва ўта билимдондир» («Мулк» сураси, 14-оят).

Бугунги кунда инсоният томонидан ўйлаб топилган тузумларга назар ташласак, юқоридаги ҳақиқатни янада яққолроқ англаймиз. Масалан, капиталистик тузум инсон эркинлигини олий қадрият деб билди, аммо натижада кучлилар кучсизларни эзадиган, бойлик фақат бир гуруҳ кимсалар қўлида тўпланадиган адолатсизлик юзага келди. Социалистик тузум эса тенглик ваъда қилди, лекин инсон табиатига зид равишда унинг шахсий иродасини ва мулкини тортиб олиб, жамиятни турғунликка бошлади. Бу тузумларнинг ҳар иккиси ҳам инсон томонидан — яъни ўзи ҳам ожиз ва илми чекланган мавжудот томонидан яратилгани учун бирини тузатаман деб, иккинчи томондан ҳаёт мувозанатини бузди. Инсон ўзи яратган қонунлар билан гоҳ иқтисодий инқирозларга, гоҳ ахлоқий тубанликка юз тутмоқда. Бу худди дастгоҳни ясаган устани четга суриб, уни мутлақо тушунмайдиган одамларнинг ўзларича қоида тузишига ўхшайди. Шу сабабли, инсонни нафс ва манфаатлар тўқнашувидан қутқарадиган ягона ечим — инсонни ҳам, оламни ҳам яратган ва унинг барча эҳтиёжларини биладиган Зотнинг илоҳий Низомидир.

Мана шу ерда Яратувчи ва инсон ўртасидаги боғланиш — Пайғамбарлик зарурати келиб чиқади. Яратувчи Ўз кўрсатмаларини инсонларга етказиш учун ораларидан энг ишончли, энг пок ва энг ақлли элчиларни танлаб, улар орқали Ўз кўрсатмаларини юборган. Пайғамбарлар бизга ҳаёт кемасининг харитасини тақдим этадилар. Улар бизга ҳаётнинг асл мақсади шунчаки кун ўтказиш эмас, балки Яратувчининг розилигига эришиш ва ер юзида Унинг адолатини ўрнатиш эканини тушунтирадилар. Бу англаш бизни «Катта тугун»нинг энг охирги ва энг муҳим қисмига — Ўлимдан кейинги ҳаёт мавзусига олиб келади.

Агар Яратувчи бўлса ва У бизга маълум қоидаларни юборган бўлса, демак, бу қоидаларга амал қилиш-қилмасликнинг албатта натижаси бўлиши шарт. Бу дунёдаги адолат доим ҳам тўлиқ қарор топмайди. Кўп ҳолларда бировнинг ҳақини еган золимлар бой-бадавлат яшаб, жазосиз ўтиб кетади, умрини ҳалоллик билан ўтказган мазлумлар эса қийинчиликда қолади. Агар ҳаммаси шу ўлим билан тугаса, унда адолат қаерда қолади? Масалан, бир мактабда ўқувчилар йил бўйи ўқиса-ю, лекин йил якунида ҳеч қандай имтиҳон бўлмаса ва ҳеч кимга баҳо қўйилмаса, ўқиган билан ўқимаганнинг, интилувчан билан дангасанинг фарқи қолмайди. Демак, албатта, бир кун келиб ҳар бир зарра мисқоличалик яхшилик ва ёмонлик ўз баҳосини оладиган жой — Охират бўлиши шартдир. Аллоҳ айтади:

فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ . وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ

«Бас, кимки (дунёда) зарра мисқоличалик яхшилик қилган бўлса, (Қиёмат куни) уни кўрар. Кимки зарра мисқоличалик ёмонлик қилган бўлса, уни ҳам кўрар» («Залзала» сураси, 7-8 оятлар).

Мана шундагина «Катта тугун» тўлиқ ечилади: инсон қаердан келганини, нима учун келганини ва қаерга боришини аниқ билиб олади. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг: «Дунё охиратнинг экинзоридир» (الدُّنْيَا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ), деган сўзлари мана шу занжирнинг нақадар мантиқий эканини кўрсатади. Яъни бугунги ҳаётимиз — экин экиш (Низомга амал қилиш) бўлса, охират — ўша ҳосилни йиғиб олиш (ҳисоб-китоб) мавсумидир. Мана шу яхлит дунёқарашга эга бўлган инсон энди нафснинг қулига ёки вақтинчалик манфаатларнинг қурбонига айланмайди. Унда ички бир «компас» пайдо бўлади. У қандай ишда бўлмасин — хоҳ у катта раҳбар бўлсин, хоҳ оддий деҳқон — ўзини доим кузатиб турган ва келажакда ҳисоб сўрайдиган Зот борлигини ҳис қилиб яшайди. Ҳақиқий шахсият, мустаҳкам ирода ва юксак ахлоқ мана шу ички масъулиятдан туғилади. Шу тариқа, «Катта тугун»нинг ечилиши инсонни маънавий тубанликдан олиб чиқиб, ҳақиқий юксалиш сари етаклайди.

Давоми бор…

Салоҳиддин

05.03.2026й