بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Уйғониш ва юксалиш

Уйғониш бу ўз маъносида уйқуни тарк этиш, уйқудан туриш, кўчма маънода фаолиятга қўзғалмоқ, ҳаракатга келмоқ, амалга кирмоқ кабиларни англатади. Биз бу сўзни жамиятга нисбатан ишлатар эканмиз, албатта кўчма маъносини назарда тутамиз. Яъни ўз қобиғига ўралиб олиб, фикрий жиҳатдан ва яшаш тарзи қолоқлашиб кетган жамиятга нисбатан бу ҳолатидан ўзгариш томон ҳаракатга келишига чақирамиз.

Юксалиш бу ўз маъносида баланд кўтарилмоқ, юқорига интилмоқ, кўчма маънода ўсмоқ, ривожланмоқ, камолотга эришмоқ кабиларни англатади. Бу сўзни ҳам жамиятга нисбатан қўлланганда асосан кўчма маънолари назарда тутилади. Яъни жамиятнинг фикрий, маънавий ва моддий жиҳатдан ўсиши, ҳар бир соҳада ривожланиши, тараққий этиши эътиборга олинади.

Агар фикрий жиҳатдан тафаккур қилинса, бу икки сўз маъно жиҳатидан бир-бирига яқин эканлиги, ҳатто баъзи ўринларда бир-бирини тўлдирувчи ёки бир маъноларда қўлланилиши маълум бўлади. Мисол учун жамият уйғониши керак, деб айтилган гапда жамиятнинг юксалиши ҳам эътиборга олинади ва бунинг акси бўлиб юксалиш сўзи ишлатилиб маъно жиҳатидан уйғонишни ҳам ўз ичига олувчи гаплар талайгина.

Бу икки сўз, албатта, ажратилиши керак ва уларнинг ўз ўринлари аниқ белгиланиши керак, дейдиганларни ҳам айбламаймиз. Улар ҳам ўз навбатида тўғри фикр билдиришади. Бу борада ҳам маълум бир фикрларимиз бор. Мисол учун юксалиш сўзи уйғониш сўзига нисбатан умумроқ ёки кенгроқ маънони ифодаласа, уйғониш сўзи хосроқ маънога эга. Юксалиш воқелик жиҳатидан ҳам кенгроқ тасаввурни шакллантиради. Яъни юксалиш деганда инсоннинг тасаввурида кўплаб воқеалар шаклланиши мумкин. Уйғониш эса, бундай ҳолатда юксалишга нисбатан хос воқеликдан иборат тасаввур шаклланишига сабаб бўлади.

Бу фикрлар билан уйғониш ва юксалиш сўзларининг маънолари ўртасини бир-биридан ажратмоқчи ёки йироқ демоқчи эмасмиз, аксинча бу сўзлар бир-бирига шунчалик яқинки, ҳатто бири иккинчисининг таркибига кирувчи маъноларни англатади. Мисол учун юксалишнинг воқелигини тасаввур қилар экансиз, бундай тасаввурнинг таркибида уйғониш ҳам мавжуд эканлигини идрок қиласиз. Яъни юксалиш уйғонишсиз содир бўлмаганидек, уйғониш ҳам юксалишсиз содир бўлмайди.

Юксалиш уйғонишсиз содир бўлмаслиги кўп ҳолатда баҳс қилинмайдиган фикр. Аксар инсонлар бу фикрга қўшиладилар. Лекин уйғонишнинг юксалишсиз бўлмаслиги кўпчиликнинг баҳс мавзусига айланиши мумкин. Шунинг учун бу ҳолатга киришамиз.

Уйғониш ҳақида тафаккур қилган инсон, бу ҳолат уйғонилиши керак бўлган нарса тўғрисидаги маълумотлар билан содир бўлишини англаб етади. Чунки уйғониш, аввало, инсонда саволлар пайдо бўлиши ва шу саволларга жавоб топилиши билан юз беради. Агар маълумотлар бўлмаса ёки берилмаса уйғониш содир бўлмайди. Бундан кўринадики, уйғониш ҳаракатидаги инсон бунга эришиш учун изланиши ва керакли саволларга жавоб топишда ёрдам берадиган маълумотларга эга бўлиши керак. Энди савол туғилади. Инсоннинг ҳали уйғонмасидан ёки уйғотадиган  жавобни топмасидан аввал қилган ҳаракатлари, изланишлари, фикрлашлари нима деб номланади? Бу саволга фақат биргина жавобни кўрмоқдамиз, булар инсоннинг юксалиши ҳисобланади.

Шунинг учун айта оламизки, инсоннинг уйғониши ҳам унинг юксалиши натижасида юз беради. Уйғотадиган жавобларни топгач, шу йўналишда ҳаракат қилишдан тўхтамаслиги юксалишнинг давом этишидир.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

13.04.2019й.