Ўзаро савдомизни тўғри қилайлик

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Жамиятдаги алоқаларимизни шаклланишида савдо муносабатлари муҳим ўрин тутади. Бу муносабатларни бозорсиз тасаввур қилиш қийин, чунки биз ҳаётимиз учун зарурий эҳтиёж молларини кўп қисмини бозордан харид қиламиз. Бозордаги савдо муносабатларимиз эса, яшаб турган жамиятимиздаги устувор фикр-тушунчалар асосида шаклланади. Шу туфайли бу тушунчалар қайси асосдан келиб чиқаётганлиги ахамиятлидир.

Бугунги кунда ҳаётимизга ботил капитализм ақидасининг тушунчалари кириб келди. Оқибатда савдо муносабатлари фойда-зарарни ўлчов қилган ҳолда фақатгина манфаат асосида шаклланмоқда. Фойдани қўлга киритиш учун савдогарлар ҳар қандай йўл, услуб-воситаларни тап тортмай қўлламоқдалар. Жумладан, маҳсулотга ҳали тўлиқ эгалик қилмай туриб, яъни ўзида йўқ молни сотиш орқали фойдага эга бўлиш ҳолатлари каби. Масалан, савдогардан бир молни сўралса, бу мол унда йўқ бўлиб, лекин у бу молнинг бозорда бошқасида борлигини билса, ёлғон гапириб харидорга бу мол бор, деб савдолашиб, нархини келишиб,  харидорга айнан шу молни бошқа савдогардан сотиб олиб келиб бериб, фойда олиш ҳоллари мавжуд.

Гарчи савдогар бу ишни ботил ақида тушунчаларидан таъсирланиб қилаётган бўлса-да, лекин у мусулмон. Мусулмон учун эса, ўлчов фойда-зарар эмас, балки ҳалол ва ҳаромдир. Шунинг учун унга капитализм ақидасига амал қилиш ҳаромдир. Сўзимизни юқоридаги каби ҳолатга Ислом шариатидан далиллар келтириш билан исботлаймиз.  

Исломда молга тўлиқ эга бўлмай туриб уни сотиш жоиз бўлмайди, бай ботил бўлади. Бу қуйидаги икки ҳолатда  бўлади:

1. Молни унга эга бўлмай туриб сотиш.

2. Молни сотиб олганидан кейин, лекин уни қўлга киритмай, унга тўлиқ эга бўлмай туриб сотиш.

Савдогар молга тўлиқ эга бўлиши учун қабз қилиши (қўлига киритиши) шарт. Чунки савдо битими эга бўлиш асосида юзага келади. Демак, молга ҳали эга бўлмаган ёки уни сотиб олган бўлса-ю, лекин уни ўз қўлига киритмагани учун унга ҳали тўлиқ эга бўлмаган бўлса, бунда савдо битими юзага келмаган бўлади. Сабаби, шаръан битим амалга ошганлигини тасдиқловчи савдо молини қўлга киритгани йўқ. Булар савдо тўлиқ тамомига етиши учун қўлга киритиши шарт бўлган нарсалар, яъни кайл (дон-дунларни ўлчовчи идиш, сиғим), вазн билан ўлчанадиган нарсалар ва санаб олинадиган нарсаларга тааллуқли. Росулуллоҳ с.а.в. сотувчи эга бўлмаган нарсани сотишдан қайтардилар. Зайд ибн Собитдан шундай дегани ривоят қилинди:

أَنَّ النَّبِيَّ  نَهَى أَنْ تُبَاعَ السِّلَعُ حَيْثُ تُبْتَاعُ حَتَّى يَحُوزَهَا التُّجَّارُ إِلَى رِحَالِهِمْ

“Набий с.а.в. савдо молларини савдогарлар уларга эга бўлиб, ўз жойларига олиб бормагунларича сотиб олинган жойида сотишдан қайтардилар”. Абу Довуд ривояти. 

Демак, киши бирон нарсани тўлиқ сотиб олган, деб ҳисобланиши учун ўша нарсани қўлга киритиши шарт. То уни қўлга киритмагунича уни сотиши жоиз бўлмайди. Бундай нарсани сотиш эга бўлмаган нарсани сотиш ҳукмида бўлиб қолади. Бунга далил Набий с.а.в.нинг ушбу сўзларидир:

مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلاَ يَبِعْهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ

“Ким таом сотиб олса, то уни тўлиқ олмагунича сотмасин” Бухорий ривояти. Бу ҳадисларда қўлга киритилмаган нарсани сотишдан қайтарилгани очиқ кўриниб турибди. Чунки қўлга киритмаса, бундай мол сотувчининг тўлиқ мулки бўлмайди. Шундан аён бўладики, савдонинг тўғри бўлиши учун савдо молига сотувчининг тўлиқ эга бўлиши шарт. Акс ҳолда, уни сотиши  мутлақо жоиз бўлмайди.

Аммо тўлиқ эга бўлиш учун қўлга киритиш шарт бўлмаган нарсаларга, яъни кайл, вазн билан ўлчанмайдиган ва санаб олинмайдиган нарсаларга келсак, масалан ҳайвон, ҳовли-жой, ер, автомашина ва шу кабилар, бундай нарсани қўлга киритишдан олдин сотиш жоиз. Чунки бундай нарсаларда ийжоб ва қабул бўлиб савдо битими юзага келиши биланоқ савдо тўлиқ тамомига етган бўлади. Бунда қўлга киритиш ёки киритмасликнинг фарқи йўқ. Демак, бунда тўлиқ эга бўлган нарсани сотган бўлади. Қўлга киритмаган нарсани, яъни кайл, вазн ва саноқ билан ўлчанмайдиган нарсани сотиш жоизлиги саҳиҳ ҳадис билан собит бўлган. Бухорий Ибн Умардан ривоят қилишича:

«أَنَّهُ كَانَ عَلَى بَكْرٍ لِعُمَرَ صَعْبٍ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ: بِعْنِيهِ فَقَالَ عُمَرُ: هُوَ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاشْتَرَاهُ، ثُمَّ قَالَ: هُوَ لَكَ يَا عَبْدَ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَاصْنَعْ بِهِ مَا شِئْتَ»

 “У Умарнинг бир асов эркак туясини миниб олган эди.  Набий с.а.в. унга: уни менга сот, дедилар. Умар: у сизники ё Росулуллоҳ, деди. Пайғамбаримиз с.а.в. уни сотиб олиб: эй Абдуллоҳ ибн Умар, у сеники, у билан хоҳлаган нарсангни қил, дедилар”. Бундай савдо қилиб, молни ҳали қўлга олмай туриб уни совға қилиб юбориш бу савдо молига ҳали уни қўлга олмасдан туриб тўлиқ эга бўлганликка ҳамда уни сотиш жоизлигига далолат қиляпти. Чунки бунда у сотувчининг тўлиқ мулки бўлган бўлади.  Шунга кўра, сотувчи эга бўлган ва тўлиқ ўз мулки бўлган нарсани сотиши жоиздир. Эга бўлмаган ёки тўлиқ ўз мулки бўлмаган нарсани сотиши жоиз бўлмайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

19.08.2019й