بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

Ўзбекистондаги сиёсий вазият

(Биринчи қисм)

Устоз Ислом Абу Халил қаламига мансуб

Ўзбекистондаги сиёсий ҳолат сўнгги 5 йилда муайян даражада ўзгаришларга учради. Ушбу ўзгаришларни баён қилишдан олдин Ўзбекистоннинг Ўрта Осиёда тутган ўрнига қисқача тўхталиб ўтамиз. Ушбу юртнинг Ўрта Осиёнинг марказида жойлашгани уни алоҳида географик аҳамиятга эга эканлигини кўрсатади. Тарихда Осиё ва Европани боғловчи Буюк Ипак йўли каби қуруқлик орқали ўтувчи савдо йўллари унинг ҳудудларига тўғри келган. Ҳозирда Хитой ушбу лойиҳани яна қайта йўлга қўйишга ҳаракат қилмоқда. Иқтисодий жиҳатдан ҳам улкан ресурс ва кенг имкониятларга эга. Айниқса, табиий ресурсларнинг хилма-хиллиги ва захираси бўйича жаҳонда етакчи ўринларда туради. Инсоний ресурслар етарли даражада бўлиб, юрт аҳолиси жуда меҳнаткаш ва тадбиркорлик маҳоратига эга. Ер ва сув ресурслари деҳқончилик ва чорвачилик қилиш учун жуда қулай шарт-шароитларни яратади. Агар бунга саноат соҳасини ҳам қўшсак, нафақат ўзининг ички бозорини, балки ташқи бозорларни ҳам жуда кўп товар-моддий бойликлар билан таъминлашга қодир бўлган юртдир. Ҳарбий қудрат жиҳатидан эса – маълумотларга кўра – минтақада биринчи ўринда туради. Бу ва бошқа омиллар ҳамда аҳолисининг қарийб 90 фоизи мусулмонлардан иборат эканлиги ва уларнинг бутун Ўрта Осиё бўйлаб тарқаб кетганлиги Ўзбекистонни Ўрта Осиё минтақасидаги энг муҳим стратегик марказ бўлишини тақозо қилади. Шунга кўра, у бутун Ўрта Осиёга таъсир қилиш қувватига эга бўлган юртдир. Шунинг учун ҳам Ўрта Осиёни ўз назоратига олмоқчи бўлаётган халқаро мустамлакачи кучлар Ўзбекистондан ўзининг таянч нуқтаси сифатида фойдаланиш учун уни ўз таъсир доирасига киритишга интилиб келишади.

Ўзбекистонни ўз таъсир доирасига киритмоқчи бўлаётган ушбу халқаро мустамлакачи кучлар жумласига АҚШ, Россия, Хитой ва ЕИ киради. Бугун Хитой ва ЕИ АҚШ ва Россияга етарли даражада рақобатчилик қила олмайди. Чунки уларнинг юртимиздаги таъсир доираси сезиларли даражада эмас. Хитой асосан иқтисодий жиҳатдан ўрнашиб олишга ҳаракат қилса, Европа Иттифоқининг баъзи давлатлари айрим соҳалар, асосан иқтисодий ва сақофий жиҳатдан таъсир қилишга ҳаракат қилади. Ҳозирда Ўзбекистон учун асосан АҚШ ва Россия ўртасида кураш кетмоқда. Шунинг учун эътиборни ушбу икки давлатнинг Ўзбекистонга нисбатан юритаётган сиёсатига қаратамиз.

Ўзбекистон Россия учун ҳаёт-мамот масаласидир. Унинг учун Ўзбекистоннинг аҳамиятини қисқача шундай таърифлаш мумкин. Бунга юқорида санаб ўтилган омилларга қўшимча сифатида юртимизни бундан бир аср олдин босиб олиб, шу пайтгача – худди Белорус ва Украина сингари – ўзиники ҳисоблаб юрганини, Ўзбекистонга кўз олайтиришни Россия манфаатларига тўғридан тўғри таҳдид ўлароқ кўришини қўшадиган бўлсак, ушбу юрт Россия учун тақдирий масала эканлиги ойдинлашади. Россия Ўзбекистонни Собиқ Иттифоқ парчалангандан кейин ҳам ўзининг темир панжасидан чиқаришни хоҳламади. Ўзбекистонга сунъий мустақиллик бериб, ўзбек ҳукумати тепасига келган ва коммунистик ақлияга эга бўлган И. Каримовни ўзига садоқат билан хизмат қилишини умид қилди. Бироқ бу ҳар доим ҳам амалга ошавермади. Чунки Каримов гоҳ Ғарбга, гоҳ Россияга яқинлашиб, халқаро миқёсда сиёсий фоҳиша номини олди. Каримов вафотидан сўнг иқтидорга келган Ш. Мирзиёев ҳам коммунистик тузум тарбиясини олган кадр ҳисобланади. Балки Россия Каримовдан топмаган садоқатни Мирзиёевдан умид қилиб унинг ҳокимиятга келишига қаршилик қилмагандир.

Ҳозирги вақтда Россиянинг Ўзбекистонни тўлиқ таъсир доирасига олиш ҳаракатлари кучайиб боряпти. Буни ўз манфаатига хизмат қиладиган Евроосиё Иқтисодий иттифоқига Ўзбекистонни тезроқ аъзо бўлишга ундаётганидан билиш мумкин. Бунга қўшимча сифатида, Ўзбекистонга Россиядан рус тили ўқитувчиларини босқичма-босқич жўнатиш лойиҳасининг ишга тушиши, шу йилнинг май ойи бошларида Россия телеканалларининг бош тарғиботчиси сифатида танилган Д. Киселевнинг Тошкентга келиб ОАВдаги телебошловчилар учун маҳорат дарслари ўтиши, 9-май санасига бағишлаб сўнгги йилларда байрам тадбирларининг ўтказилиши каби ишларни келтириш мумкин. Апрел ойи охирларида эса, АҚШнинг Афғонистондан қўшинларини олиб чиқиши тўғрисидаги эълонидан сўнг РФ Мудофаа вазири Сергей Шойгу Ўзбекистонга ташриф буюрди. Бунга АҚШнинг Афғонистондан чиқадиган қўшинларининг Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистонда жойлашиш эҳтимолидан хавфсираганлиги сабаб бўлди.

Агар Россиянинг Ўзбекистонга ўз таъсирини ўтказиш механизмларига эътибор берсак, уларнинг сақофий, иқтисодий ва куч тузилмалари орқали бўлиши мумкинлигини кўришимиз мумкин. Сақофий жиҳатга юртимизда рус тилини ўргатишга эътиборни кучайтириш, ўзининг ўқув юртларида ўзбек кадрларини, хусусан куч тузилмалари ходимларини ўқитиш ва сақофатга оид қатор тадбирлар кирса, иқтисодий жиҳатга асосан Россияга бориб ишлайдиган миллионлаган ўзбек муҳожирларини келтириш мумкин. Ҳозирда улар юбораётган маблағлар миқдори миллиард доллардан зиёдроқни ташкил қилади ва юрт иқтисодига салмоқли ҳисса қўшиб келади. Энди куч тузилмаларига келсак, Ўзбекистондаги куч органларида аввалдан россияпарастларнинг сезиларли таъсири бўлиб келган. Ушбу кадрлар Собиқ Иттифоқдан қолган ва янги етишиб чиққан россияпарастлардир. Уларнинг кўпчилиги РФдаги таълим муассасаларида ўқиб келишган. Бундан ташқари, Ўзбекистонда таъсир кучига эга бўлган россияпараст сиёсий шахслар ҳам талайгина. Бир сўз билан айтганда, Россия Ўзбекистонга таъсир кўрсатишда асосан куч органлари ва бошқарувдаги ўзининг содиқ хизматкорларига таянади. Чунки ҳозир иқтисодий жиҳатдан Ўзбекистонни қўллаб-қувватлай олмайди. Бунга унинг заифлашиб бораётган иқтисоди йўл қўймайди. Россия ўзининг ташқи сиёсатида асосан кучга таянишини ҳисобга олсак, унинг Ўзбекистонга нисбатан сиёсати ҳам шунга асосланишини тушуниш қийин эмас.    (Давоми бор)

Роя газетасининг 2021 йил 2 июн чоршанба кунги 341-сонидан