بسم الله الرحمن الرحيم

ЁЛЛАНУВЧИНИНГ ҚИЛАДИГАН ИШИ

Иш муддати

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Рукнимизнинг аввалги Иш тури мавзусида ёлланувчининг ёлланаётган ишини воқеси, ишга ёллашнинг  муайян (аниқ белгиланган) иш учун ёки келишувда таърифланган иш учун бўлиши, ёлланувчининг сифати (мутахассислиги)га қараб бўлиши мумкинлиги, шунингдек қандай ҳолатда ишга ёллаш жоиз эмаслиги борасида маълумотларни бердик. Бугунги мавзуимизда ишга ёлланувчи ёлланиладиган Иш муддати ва Иш ҳақи ҳақида маълумот берамиз.

Иш муддати

Шундай ёллаш турлари мавжудки, унда ёлланувчига фақат ёлланаётган ишини айтиш лозим, иш муддати (вақти) айтилмайди. Масалан, кийим тикиш, бирор жойга машина ҳайдаб бориш.

Баъзи ишларга ёлланганда эса иш муддатинигина айтиш лозим, иш миқдори айтилмайди. Мисол учун, сени бир ойга қудуқ ёки ариқ қазишга ёлладим деса, иш миқдорини билдиришга эҳтиёж қолмай, ёлланган ишчи оз қазийдими ёки кўп қазийдими, ана шу муддат ичида қазиши лозим, номаълум ишга ёллаш эса жоиз бўлмайди.

Баъзи ишларга ёлланганда эса иш муддати билан бирга ишни ҳам айтиш лозим, муддати айтилмаса номаълум бўлиб қоладиган ҳар бир ишда муддати кўрсатилиши лозим. Чунки ёллаш аниқ бўлиши керак, баъзи ишларда муддатини айтмаслик уни номаълум қилиб қўяди. Номаълум ишга ёллаш эса жоиз бўлмайди. Агар бир йил ёки бир ой каби маълум муддатга уй қуриш, бензин (нефт) фильтрлари ишлаб чиқариш ва шу каби ишларда ёллаб келишилса, бу муддат тугамагунча иккала томон ҳам шартномани бузиши мумкин эмас.

Агар такрорланиб турадиган муддатга, мисол учун, бир ишчини ҳар ойга 200 минг сўмдан ёлласа, ишчи ўша ишни бажариб туриши учун ҳар ойда шартнома тузилади. Ёллаш шартномасида муддат айтилиши лозим. Ёллаш муддати шартнома тузилган заҳоти бўлиши шарт эмас, балки Ражаб ойи учун Муҳаррам ойида (Июл учун Январ ойида) шартнома тузиш мумкин. Агар шартномада муддат кўрсатилган бўлса ёки номаълумликни йўқотиш учун зарурат туфайли айтилса, муддат вақтнинг бир бўлаги – йил, ой, хафта, соат, дақиқа ва шу кабилар билан белгиланиши шарт.

Иш ҳақи

Ёллаш (ижара) ҳақи гувоҳлар олдида маълум қилиниши ва номаълумлик қолдирмайдиган тарзда сифатланиши ва таърифланиши шарт. Чунки Пайғамбар с.а.в. айтганлар:

إِذَا اسْتَأْجَرَ أَحَدُكُمْ أَجِيرًا فَلْيُعْلِمْهُ أَجْرَهُ 

«Бирортангиз ишчи ёлласа, унга ҳақини билдириб қўйсин». Ёллаш ҳақи пул бўлиши ҳам мумкин, пулдан бошқа нарса бўлиши ҳам мумкин, мол бўлиши ҳам мумкин, манфаат (фойда) бўлиши ҳам мумкин. Нарх (бирор нарсанинг қиймати) бўлишга яроқли ҳамма нарса иш ҳақи бўла олади, у айнан молми ёки (фойда) манфаатми, барибир. Фақат маълум қилиниши шарт.

Аммо иш ҳақи номаълум бўлса дуруст бўлмайди. Масалан, ҳосил ўрувчини ҳосилнинг номаълум қисмини беришга келишиб ёллаш номаълумлик бўлгани учун дуруст бўлмайди. Бунинг аксича, бир соъ (2,176кг) ёки бир мудд (544г) (сочиладиган нарсалар, яъни буғдой учун ўлчовлар)га келишиб ёллаш мумкин. Ишчини едириб-кийдириш ҳисобига ёки едириб-кийдириш билан бирга унга ҳақ ҳам тайинлаб ёллаш мумкин. Чунки болани эмизувчи масаласи ҳам худди шундай. Аллоҳ Таоло айтади:

وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ 

– “Оналарни яхшилик билан едириб–кийдириш отанинг зиммасидадир”.  (Бақара:233)

Улар эмизганлари учун нафақа ва кийим белгиланади. Бундай қилиш эмизувчи масаласида мумкин экан, демак, бошқасида ҳам рухсат бор, чунки ҳаммаси ёллаш бўлиб, у ҳам ёллаш (ижара) масалаларининг биридир.

Хуллас, иш ҳақини тортишмасдан, тўлиқ бериш учун у номаълумлик қолдирмайдиган даражада аниқ бўлиши керак. Чунки аслида ҳамма келишувларда одамлар орасидаги тортишувларнинг олди олинади. Шунинг учун ишга киришмасдан олдин пул (ҳақ)ига келишиб олиш лозим, ишчи билан ҳақига келишмасдан туриб уни ишлатиш макруҳ. Бирон ишга ёллангач, келишув бўйича ишчи пул олишга ҳақли бўлади, лекин пулни фақат ишдан кейингина бериш вожиб. Расулуллоҳ с.а.в.нинг ҳадис қудсийдаги ушбу сўзларига кўра иш ҳақини иш битиши билан дарров бериш вожиб:

ثَلَاثَةٌ أَنَا خَصْمُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، رَجُلٌ أَعْطَى بِي ثُمَّ غَدَرَ، وَرَجُلٌ بَاعَ حُرًّا فَأَكَلَ ثَمَنَهُ، وَرَجُلٌ اسْتَأْجَرَ أَجِيرًا فَاسْتَوْفَى مِنْهُ وَلَمْ يُعْطِهِ أَجْرَهُ

“Уч киши бор, қиёмат куни мен уларнинг душманиман: Менинг номим билан эҳсон бериб кейин хиёнат қилган киши, озод одамни сотиб пулини еган киши, ишчи ёллаб ишини битиргандан кейин ҳақини бермаган киши”. Бу ҳадисни Бухорий Абу Ҳурайрадан ривоят қилди. Аммо агар иш ҳақини кейинроқ бериш шарти қўйилса, уни ўша муддатгача олиб бориш мумкин. Агар иш ҳақини кунма-кун ёки ойма-ой ё ундан озроқ ё кўпроқ муддатда тўлаш шарт қилинса, келишувларига қараб ҳақ тўланади.  

Ёлловчи амалда тўла манфаат олиши шарт эмас, балки унга манфаат олиш имкони берилишининг ўзи иш ҳақини тўлашга мажбур қилиб қўяди. Масалан, уйида хизмат қилиши учун хос хизматкор ёлласа ва хизматкор ёлловчининг уйига келиб, унинг хизматига ўзини топширса, шу хизматкордан фойдаланиш имкони бўлган муддат ўтиши биланоқ унга иш ҳақини тўлаш лозим бўлади. Чунки шартномада гарчи бу хизматкор хизматидан фойдаланишга келишилиб, ёлловчи унинг хизматидан тўла фойдалана олмаган бўлса ҳам, лекин унга бу хизматдан фойдаланиш имкони берилишининг ва ишни ташкил эта олмай фойдалана олмаганининг ўзи иш ҳақи тўлашга мажбур бўлиши учун етарли асос бўлади. Чунки ожизлик хизматкор тарафидан эмас, балки ёлловчи тарафидан юз берган.

Аммо  муштарак ёки умумий (яъни хизматидан кўпчилик фойдаланадиган ёлланма) ишчига келсак, агар у буюм, нарсани қилиб бериш бўйича бир муайян ишга ёлланса, то бу ишни қилиб, ёлловчига топширмагунча ишдан бўшамаган ҳисобланади.  Масалан, ўз устахонасида бўяйдиган бўёқчи ва ўз дўконида тикадиган тикувчи каби. Бу бўёқчи ёки тикувчи қилинган нарсани ёлловчига топширмагунча ишдан қутулмайди ва топширмагунча иш ҳақига даъвогар ҳам бўлолмайди. Чунки келишилган нарса унинг қўлида турибди. Шунинг учун уни шартлашган ёлловчига топширмагунча ишдан қутулмайди. Аммо агар ишни ёлловчининг қўл остида бажарса, масалан ёлловчи уни кийим тикиб бериши ёки бўяб бериши учун ўз ҳовлисига олиб келса, бу ҳолатда ишни тугатиши биланоқ ишдан қутулади ва иш ҳақини олишга ҳақли бўлади. Чунки у ёлловчининг қўли остида иш қилди. Шунинг учун ишни битириши биланоқ уни топширган ҳисобланади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

25.05.2018й.