بسم الله الرحمن الرحيم

ЁЛЛАНУВЧИНИНГ ҚИЛАДИГАН ИШИ

Ишчи ҳақини белгилаш

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Мақолаларимизда ёритилаётган мавзуларда ҳаётимизда учрайдиган муаммоларнинг шаръий ечимларини батафсил баён қилиб боришга ҳаракат қилмоқдамиз. Жумладан, “Исломда иқтисод низоми”  китобининг “Ёлланувчининг қиладиган иши” бўлимидаги мавзуларда ёритилган муаммолар ва уларнинг шаръий ечимлари нафақат бугунги кунимизда, балки ўтмишимизда ҳам, келажагимизда ҳам Ислом адолатини яққол кўрсатади. Бугун сизларга ушбу бўлимнинг сўнгги “Ишчи ҳақини белгилаш” мавзусини тақдим қиламиз.  

Ишчи ҳақини белгилаш

Инсон табиатан ўз эҳтиёжларини қондирадиган мол ишлаб чиқариш учун куч сарфлашга интилади. Инсоннинг эҳтиёжлари кўп бўлиб, уларни бир ўзи бошқалардан ажралган ҳолда қондира олмайди.  Шунинг учун ҳам инсон жамиятда бошқалар билан ўз иш маҳсулини алмашиб яшаши турган гап. Шунинг учун бирон жамиятда яшайдиган инсон фақат ўзи фойдаланиши учун эмас, балки бошқа бировлар фойдаланиши ва улар билан айирбошлаш учун маҳсулот ишлаб чиқаришга меҳнат (куч) сарфлайди. Чунки инсоннинг эҳтиёжлари кўп бўлиб, у ўзида йўқ бўлган молларга ҳамда таълим ва табобат каби бировларнинг меҳнатидан бевосита фойдаланишга муҳтождир. Шунинг учун у қанчалик хилма-хил ва кўп маҳсулот ишлаб чиқармасин, унинг барча эҳтиёжларини қондиришга кифоя қилмайди. Чунки у ўз меҳнати билан барча эҳтиёжларини қондира олмайди, балки бошқалар меҳнатига эҳтиёж сезади, демак, у ўзига керак бўлган бировлар меҳнатини (кучини) ўз меҳнати (кучи) ёки молига алмаштиришга муҳтож. Мана шундан инсонлар меҳнати (кучи) алмашинуви лозимлиги келиб чиқди. Сарфланадиган меҳнатларнинг бир-бирига нисбатан қийматларини ва эҳтиёжни қондириш учун қўлга киритилмоқчи бўлган молларнинг қийматларини аниқлаб берадиган бир ўлчов зарур бўлиб қолди. Шундагина бу меҳнат ва молларни ўзаро айирбошлаш мумкин бўлади. Шунинг учун меҳнатлар қийматини ва моллар қийматини аниқлаб берадиган ўлчов битта бўлиши лозим бўлди. Чунки шундагина молларни бир-бирига айирбошлаш, молни меҳнатга, меҳнатни меҳнатга айирбошлаш мумкин бўлар эди. Шунинг учун улар (яъни иқтисодчилар) инсонга ўз эҳтиёжини қондириш учун лозим бўлган мол ва меҳнатни қўлга киритиш имконини берадиган “пул мукофоти” (пул тўлови) бўлиши керак, деган якдил фикрга келишди. Бу пул тўлови товарга нисбатан нарх  товар айирбошлашда бирон товар муқобили (эвази)га тўланган тўлов ҳисобланади, меҳнатлар айирбошлашда эса инсон сарфлаган меҳнат келтирган манфаат муқобилига тўланган тўловдир. Шунинг учун инсон ижара (ёллаш) муомалаларидан беҳожат бўлолмагани каби, савдо-сотиқ муомалаларидан ҳам беҳожат бўлолмайди. Бироқ савдо-сотиқ билан ижара (ёлланиш) ўртасидаги боғланиш шундан иборатки, бу иккови фақат икки инсон ўртасидаги муомаладир, холос. Уларнинг ўртасида бошқа боғланиш йўқ. Шунга кўра, ижара савдога ва иш ҳақи нархга боғлиқ бўлмайди. Шунинг учун иш ҳақини белгилаш йўқ. Чунки нарх мол бадали (ўрни)га тўланган тўловдир. Демак, унинг мол ўрнига тўланган мол эканлиги аниқдир. Бунда мол қиймат билан ўлчанадими ёки нарх билан ўлчанадими, бунинг фарқи йўқ. Иш ҳақи эса куч-меҳнат эвазига тўланган тўловдир. Бу куч-меҳнатнинг бирон мол (маҳсулот) ишлаб чиқариши шарт эмас, балки у гоҳида мол ишлаб чиқариши ва гоҳида ишлаб чиқармаслиги мумкин. Чунки сарфланган куч-меҳнат келтирадиган манфаат фақат мол ишлаб чиқаришдангина иборат бўлмай, балки молдан бошқа манфаатлар ҳам бор. Масалан, қишлоқ хўжалиги, тижорат ёки саноатнинг турли соҳаларида, баъзи ёки кўпгина соҳаларида сарфланган куч-меҳнат натижасида маҳсулот ишлаб чиқарилади ва у сабабли юрт бойлиги кўпаяди. Аммо табиб, муҳандис, адвокат, муаллим ва шу кабиларнинг хизмати эса маҳсулот ишлаб чиқармайдиган меҳнат бўлиб, ундан уммат бойлиги кўпаймайди. Демак, саноат маҳсулоти ишлаб чиқарган ишчи ўзи ишлаб чиқарган ана шу маҳсулот эвазига ҳақ олади, лекин муҳандис иш ҳақи олса, бирон маҳсулот ишлаб чиқарганлиги учун олмайди. Чунки у ҳеч қандай маҳсулот ишлаб чиқармайди. Шунинг учун белгиланган нарх мол эвазига тўланадиган тўлов эканлиги аниқдир. Сарфланган куч-меҳнат келтирадиган манфаатни белгилаш эса бунинг акси-тескарисидир. Чунки у бирон мол (маҳсулот) эвазига тўлов тўлаш эмас, балки мол ҳам бўлиши ва молдан бошқа нарса ҳам бўлиши мумкин бўлган манфаат эвазига тўлов тўлашдир. Шундан келиб чиқиб, савдо-сотиқ ишчи ёллашдан, нарх эса амалий белгиланиш жиҳатидан иш ҳақидан бутунлай фарқ қилади. Бироқ савдо-сотиқ ва ижара (ёллаш), нарх ва иш ҳақи бир-биридан фарқ қилади, деган сўз уларнинг ўртасида боғлиқлик йўқ, деган маънони англатмайди, балки ижара савдо-сотиққа ва савдо ижарага асосланмайди, иш ҳақини белгилашга асосланиб нарх белгиланмайди ва нарх белгиланишига асосланиб иш ҳақи белгиланмайди, деган маънони англатади. Чунки нарх билан иш ҳақининг бир-бирига асосланиб белгиланиши ишчи ишлаб чиқарадиган товарлар нархларининг шу ишчи оладиган иш ҳақига ҳукм ўтказишига олиб келади. Ваҳоланки, товарлар нархлари ишчига эмас, ёлловчига ўз ҳукмини ўтказиши керак. Шунинг учун агар бу нархлар ишчига ҳукм ўтказадиган бўлиб қолса, бу нарса ёлловчининг ишчига ўз ҳукмини ўтказишига олиб келади. Ёлловчи ишчининг иш ҳақини нархлар тушиши ёки кўтарилиши, деган баҳона билан қачон хоҳласа пастлатадиган ва кўтарадиган бўлиб қолади. Бу эса жоиз эмас. Чунки ишчининг иш ҳақи унинг меҳнати келтирадиган манфаат бадалига тўланадиган нарса бўлиб, модомики бу иш ҳақи ишчи билан ёлловчи ўртасида ўзаро келишиб белгиланган экан, демак, у шу ишчининг меҳнати келтирадиган манфаат қийматига тенг бўлади. Демак, ишчининг иш ҳақи у ишлаб чиқарадиган товар нархларига боғлиқ бўлмайди. Ишчи ишлаб чиқарадиган товар нархлари тушиб кетганда ҳам ёлловчини белгиланган ҳақни беришга мажбурлаш унинг зиён кўришига, бу эса ишчиларнинг ишдан бўшатилишига олиб келади, дейиш ноўриндир. Чунки бу нарса товар нархи барча бозорларда тушиб кетгандагина содир бўлади. Шу сабабли иш ҳақи миқдорини белгилаш ёлловчининг эмас, балки мутахассисларнинг ишчи меҳнати келтирадиган манфаатни баҳолашларига боғлиқ бўлади. Чунки улар битта ҳолатга эмас, балки умумий шаклда ишчи келтирадиган манфаат мажмуи (йиғиндиси)га эътибор берадилар. Шунинг учун иш ҳақини белгилаш товар нархига эмас, балки мутахассислар фикрига боғлиқдир. (давоми бор)

 Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

26.07.2018й.