ЮНИДО ортидаги яширин манфаатлар

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон Ташқи ишлар вазири маслаҳатчиси Мунира Аминованинг 4 декабр куни Венада ЮНИДО (Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Саноатни Ривожлантириш Ташкилоти) Бош директори ўринбосари Фату Ҳайдара бошчилигидаги делегация билан учрашуви ҳақидаги хабар расман мамлакатнинг индустриал ривожланиши ва экологик салоҳиятини ошириш йўлидаги ижобий қадам сифатида тақдим этилмоқда. Муҳокама қилинган асосий йўналишлар – Базавий ҳамкорлик келишувини имзолаш, “яшил” технологиялар бўйича минтақавий Хаб яратиш ташаббуси, шунингдек, фармацевтика, электротехника ва стандартлаштириш соҳаларидаги лойиҳалардир. (dunyo.info)

Бироқ ЮНИДО каби йирик халқаро институтларнинг Ўзбекистонга кириб келиши ортида ҳамиша геосиёсий ва иқтисодий қарамликни кучайтиришга қаратилган яширин мақсадлар мавжуд бўлади. Бу мақола ушбу ҳамкорликнинг Ўзбекистон учун эҳтимолий хавфларини, яъни мустамлакачилик мақсадларини очиб беришга қаратилган.

ЮНИДО (UNIDO) – бу Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Саноатни Ривожлантириш Ташкилоти бўлиб, унинг расмий вазифаси ривожланаётган мамлакатларда инклюзив ва барқарор саноат ривожланишига (ИИТБСР) кўмаклашишдан иборат. Ташкилот ўз миссиясини технологик ёрдам, техник стандартлаштириш ва сармояларни жалб қилиш орқали амалга оширади. ЮНИДОнинг фаолияти БМТ доирасидаги расмий дастур бўлса-да, унинг асосий молиячилари ва сиёсий кузатувчилари мустамлакачи АҚШ бошчилигидаги коллектив Ғарб давлатларидир. Ташкилотнинг дастурлари (масалан, “яшил” технологиялар, стандартлаштириш, илғор технологияларни жорий этиш) Ўзбекистонга ёрдам бериш ниқоби остида глобал бозордаги мавжуд иқтисодий иерархияни сақлаб қолишга хизмат қилади.

Бу лойиҳалар ортидаги ҳақиқий мақсадлар ривожланган давлатларнинг Ўзбекистонни хомашё базаси, бозор ва арзон ишчи кучи етказиб берувчи мамлакат сифатидаги ролини сақлаб қолишга қаратилган глобал стратегиясининг бир қисмидир. Базавий келишув ва расмий офиснинг очилиши ЮНИДОнинг ва демакки, уни молиялаштирувчи Ғарб давлатларининг Ўзбекистон саноат сиёсатига доимий ва институционал таъсирини таъминлайди.

ЮНИДО ташкилотининг расмий мақсади саноатни ривожлантириш эканига қарамай, амалий лойиҳалар мамлакатни глобал қиймат занжирида паст даражада ушлаб туришга хизмат қилиши ҳақидаги фикрни тасдиқловчи бир нечта далиллар мавжуд.

Асосий далил – бу ЮНИДОнинг лойиҳаларида саноат структурасига қаратилган эътиборнинг чекланганлигидир. Ташкилотнинг энг йирик ресурслари тўқимачилик саноатида энергия самарадорлигини оширишга йўналтирилган. Бу, бир томондан, харажатларни камайтириб, Ўзбекистоннинг тўқимачилик маҳсулотлари (ип-газлама) экспортини рақобатбардош қилса-да, иккинчи томондан, мамлакатнинг анъанавий ролини – паст даромадли, хомашёни дастлабки қайта ишлаш босқичида етказиб берувчи сифатидаги ўрнини мустаҳкамлайди. Агар мақсад тўлиқ, мустақил саноатлаштириш бўлса, маблағлар юқори технологияли ва юқори қўшимча қийматга эга бўлган соҳаларга (масалан, мураккаб машинасозлик, оптика ёки илғор электроника) йўналтирилиши керак эди. Тўқимачилик ва агросаноатга (қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш) қаратилган эътибор, Ўзбекистоннинг энг юқори даромад келтирувчи (брендлаш, маркетинг, R&D) босқичларидан четда қолишини таъминлайди, чунки бу босқичлар асосан йирик импортчи давлатларда қолади.

Иккинчи далил – технологик қарамликнинг кучайишидир. ЮНИДО техник ёрдам сифатида Европа ёки Ғарб стандартларига асосланган тайёр хорижий технологиялар ва менежмент тизимларини жорий этади. Бу технологиялар сифатни оширса-да, Ўзбекистоннинг ўз мустақил илмий-тадқиқот ва ишланмалар (R&D) базасига эга бўлиш ва уни ривожлантиришига йўл бермайди. Мамлакат доимий равишда лицензия тўловлари, патентлар ва хорижий эҳтиёт қисмларга қарам бўлиб қолади. Бу қарамлик катта иқтисодиётларга (технология эгаларига) Ўзбекистон саноати устидан сиёсий-технологик назоратни сақлаб қолиш имконини беради.

Бу ташкилотларнинг дастурлари, айниқса, стандартлаштириш ва “яшил” технологиялар Хаби каби ташаббуслар орқали, Ўзбекистон иқтисодиётига Ғарб стандартларини тизимли равишда жорий этиш мақсад қилинади. Бу стандартларга мослашиш гарчи экспорт учун фойдали қилиб кўрсатилса-да, кичик ва ўрта маҳаллий корхоналар учун жуда катта молиявий юк ва техник тўсиқларни яратади, натижада улар рақобатдан чиқиб кетади ва бозор йирик хорижий ўйинчилар учун очилади.

Учинчи муҳим далил – оғир ва ҳарбий саноатга эга бўлишдан маҳрум қилишдир. ЮНИДОнинг ваколатлари фақат енгил ва тинч мақсадлардаги саноат ривожланиши билан чекланган. Ташкилотнинг молиялаштириш манбалари (БМТ ва донор давлатлар) стратегик мустақиллик ва технологик суверенитетни берадиган асосий соҳа – ҳарбий саноатни ривожлантириш учун маблағ ажратмайди. Бу расмий чегараланиш Ўзбекистонни глобал таъсир доирасидаги (яъни тинч ва кам фойдали) соҳаларни ривожлантиришга мажбурлайди. Саноат базасининг асосан меҳнат сиғими юқори, лекин техник талаби нисбатан паст бўлган соҳаларга йўналтирилиши эса, арзон ишчи кучига бўлган талабни сақлаб қолади ва иш ҳақининг кескин ўсишига тўсқинлик қилади.

Бу лойиҳаларнинг Ўзбекистон халқига салбий таъсири аввало иқтисодий жиҳатдан кўринади: саноатнинг қиймат занжирининг энг паст даромадли босқичларида (хомашёни дастлабки қайта ишлаш ёки арзон йиғиш) қолиб кетиши арзон ишчи кучига бўлган талабни сақлаб қолади ва иш ҳақининг ўсишини кескин чеклайди. Сиёсий жиҳатдан эса, халқаро келишувлар ва норматив боғлиқлик туфайли давлатнинг мустақил саноат стратегиясини белгилаш имконияти заифлашади.

Йирик мустамлакачи давлатлар ЮНИДО каби лойиҳалардан ўз геоиқтисодий қадамларини мустаҳкамлаш учун фойдаланадилар. Улар мустамлакачиликни фақат ҳарбий ёки сиёсий йўл билан эмас, балки “техник ёрдам”, “стандартлаштириш” ва “замонавийлаштириш” каби ниқоблар остида амалга оширади. Ўзбекистон каби учинчи олам давлатлари бу ҳамкорликдаги асосий “ютуғи” глобал иқтисодий тузилмада хомашё базаси ролини ўйновчи қолоқ ва заиф давлат бўлиб қолаверишидир.

Хулоса қилиб айтганда, БМТ ва унинг ЮНИДО каби тузилмалари глобал капиталистик тизим томонидан тўқилган мураккаб ўргимчак тўри кабидир. Бу тузоқнинг асосий вазифаси – ривожланаётган давлатларнинг қарамлигини институционал жиҳатдан мустаҳкамлашдир. Бу тузоққа илинган ҳар қандай мамлакат суверенитетини бой бериб, мустамлакачи давлатларнинг доимий хомашё манбаи, арзон ишчи кучи ва фақат истеъмолчи бозорга айланиши муқаррардир.

Масалан, Венесуэланинг собиқ президенти Уго Чавес БМТ минбарларидан туриб, халқаро институтларни очиқчасига “империалистик ҳукмронлик воситалари” деб атаган ва уларнинг фаолиятини Неоколониализмнинг замонавий шакли сифатида баҳолаган. Шунингдек, Танқидий Халқаро Иқтисодиёт назарияси тарафдорлари (масалан, Андре Гундер Франк) таъкидлаганидек, халқаро институтларнинг “ёрдами” ривожланаётган мамлакатларнинг ўз-ўзини таъминлаш салоҳиятини йўқ қилишга хизмат қилади.

Бу тузоқни йўқ қилишнинг ягона йўли унинг илдизига, яъни капиталистик демократия тузумининг ўзига зарба бериш, унинг таянчларини синдиришдир. Ушбу вазифани фақат биргина тузум ва биргина давлат, яъни Ислом ва шу исломий қонунлар билан бошқарувчи Халифалик давлати амалга ошира олади. Бу Давлат бугунги адолатсиз, бузуқ халқаро тартибга бўйсунмайди. Ўзининг саноат сиёсатини ташқи аралашувларсиз мустақил юргизади. Жумладан, ҳарбийлашган оғир саноатни йўлга қўяди ҳамда саноатлашган кучли давлат даражасига чиқади иншаАллоҳ.

Салоҳиддин

12.12.2025й