Зонний хадис ақидани ифодалайдими?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Зонний хадис ақидани ифодалайдими?
Ислом – ақида ва шаръий ҳукмдан иборат. Ақида деб – инсонни ҳаёти асосланадиган, хеч қандай гумон бўлмаган, қатъий тасдиқланиши керак бўлган, асосий фикрларга айтилади. Бунинг асосида инсон ё мусулмон бўлади ёки кофир. Масалан: Аллоҳ Таъолонинг борлиги ва бирлигига, Муҳаммад(соллаллоҳу алайҳи ва саллам)ни пайғамбар эканлигига, Қуръон Аллоҳ Таъолонинг китоби эканлигига, Аллоҳнинг фаришталари борлигига ишониш кабилар. Қачонки ақиданинг далили қатъий исботлансагина, у қатъий тасдиқ бўлиши ва унда гумон қолмаслиги мумкин. Чунки, “зонний далил” қатъийликка олиб бориши маҳол, шунинг учун ҳам “зонний далил” қатъий нарсага далил бўла олмайди. Ғойиб нарсалар хақидаги хабарлар, агар Қуръонда ёки мутавотир ҳадисларда келиб, қатъий нарсага далолат қилса, яъни мужтаҳидлар бир оят-ҳадисни ўқиб, ундан фақат бир маънони тушунишсагина ушбу далилни ақидада хужжат қилиш мумкин. Агар Қуръон ёки ҳадисда келган хабардан икки ёки ундан кўпроқ маънолар тушунилса, яъни иккита мужтаҳид икки хил фикр билдириб, иккаласи ҳам ўринли далил билан фикрини қувватласа, улардан қайси бирини Шореъ қасд қилганлиги аниқ бўлмай қолади, натижада ақидага далил бўла олмайди.
Ҳадис “мутавотир” бўлиши учун: ривоят қилинаётган хадисни, биринчидан, энг камида бешта ровийдан, камида бешта йўлдан, ривоят қилган бўлиши керак. Бир хабардан гумон кетиши учун, Қуръони Каримда энг камида бешта гувоҳлик бўлиши билан бўлишига ишора қилган.
وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاء فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَداً وَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ * إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ* وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُن لَّهُمْ شُهَدَاء إِلَّا أَنفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ * وَالْخَامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِن كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ
“Покиза аёлларни (зинокор) деб бадном қилиб, сўнгра (бу даъволарига) тўртта гувоҳ келтира олмаган кимсалар(ни) уларни саксон дарра уринглар ва ҳеч қачон уларнинг гувоҳликларини қабул қилманглар! Улар фосиқ-итоатсиз кимсалардир. Магар шу (қилмишларидан) сўнг тавба қилиб, (ўзларини) тузатган кишиларгина (фосиқ эмасдирлар). Зеро Аллоҳ мағфиратли, меҳрибондир. Ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаган ҳолида ўз хотинларини (бузуқ деб) бадном қиладиган кимсалар — уларнинг ҳар бири ўзини шак-шубҳасиз ростгўйлардан деб, Аллоҳ номига тўрт марта гувоҳлик бериши (вожибдир). (У эрнинг) бешинчи (гувохлиги эса) агар ёлғончилардан бўлса, устига Аллоҳнинг лаънати (тушишини сўрамоқлигидир)”. (Нур. 4-7)
Иккинчидан, бу хабарни айтувчилар ёлғонга келишиб олиши эхтимоли бўлмаган даражадаги жамоат бошқа бир жамоатдан ривоят қилган бўлиши керак.
Учунчидан, бу хабарнинг зиддига, уни гумонга тушуриб қўядиган бошқа хабар бўлмаслиги керак.
Бундай шартлар топилмаса, у хабарда гумон қолади. Мутавотир даражасига етмаган ҳар қандай ҳадис “оҳод” ҳадис ёки “хабарул оҳод” дейилади…
Оҳод хабар ақидага далил бўла олмайди, чунки у зоннийдир, ақида эса, қатъий бўлиши керак. Аллоҳ Таъоло Қуръони Каримда зоннга(гумонга) эргашишни қоралайди:
وَإِن تُطِعْ أَكْثَرَ مَن فِي الأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَن سَبِيلِ اللّهِ إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ
“Ер юзидаги кимсаларнинг жуда кўпларига итоат қиладиган бўлсангиз, сизни Оллоҳнинг йўлидан оздирурлар. Зотан улар фақат гумонларигагина эргашурлар ва тахмин қиладилар холос”.(Анъом. 116)
مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ
“У ҳақда фақат гумонларга бериладилар, холос”. (Нисо. 157)
Шаръий ҳукмда “Бу Аллоҳнинг ҳукми” деган зонн ғолиб бўлганда оҳод хабарни далил қилиш мумкин ва унга эргашиш вожиб. Росулуллоҳ(соллаллоҳу алайҳи ва саллам) оҳод хабар билан ҳукм қилганлари ва у кишининг даврларида мусулмонлар шаръий ҳукмларда оҳод хабарни олганлари ва Росулуллоҳ(соллаллоҳу алайҳи ва саллам) уларни қувватлаганлари собит бўлган. У кишининг ҳадислари зоннга эргашишни қоралайдиган оятларни шаръий ҳукмдан бошқага, яъни ақидаларга хослаган. Баъзи оятлар умумий бўлишига қарамасдан, шаръий ҳукмларни ақидадан ажратган. Шундан келиб чиқадики, шаръий ҳукмнинг далили “зонний”, яъни гумонли бўлиши мумкин. Бу “зоннийлик” субути(Аллоҳ Таъолодан эканлиги)да бўладими, далолати(тушунилаётган маъноси)дами фарқи йўқ. Шунинг учун ҳам оҳод хабар шаръий ҳукмга далил бўлади. Расулуллоҳ(соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ҳам ҳукм чиқаришда оҳод хабарни олганлар ва ҳадиснинг ривоятида уни қабул қилишга даъват этдилар ва саҳобалар ҳам шаръий ҳукмларда уни олишди. Ақида эса, қатъий далилдан келиб чиққан жазмий тасдиқдир. Ақиданинг ҳақиқати ва воқелиги шу бўлар экан, унинг далили жазмий тасдиқни пайдо қилиши зарур. Келажакни фақат Аллоҳ Таъоло билади деб, эътиқод қиламиз ва буни инкор қилишни куфр деб биламиз, лекин эртага ёмғир ёғишининг хабарини эшитиб, об-ҳавони хабарларини (кўпинча тўғрилигини) тасдиқлаб, ёмғир зиён етказадиган нарсаларни панага олишимизни эътиқодимиз ман қилмайди, хатто шундай қилишни тўғри, деб баҳолайди. Шунга ўхшаб “қабр азоби”ни тасдиқлаймиз, чунки бу ҳақида жуда кўп ҳадислар ворид бўлган, лекин уни инкор қилувчиларни кофирга чиқара олмаймиз.
Ёки “Мерож” масаласида ҳам – Росулуллоҳ(соллаллоҳу алайҳи ва саллам) Мерожга жасади билан чиққанми ёки руҳигина чиққанми? – деган, ёки ( سلوا الله الفردوس) –“Аллоҳдан “Фирдавс”ни сўранглар” ҳадисидаги “Фирдавс” жаннатнинг исмими ёки энг аълосими ёки жаннатнинг киндигими?- деган мавзуларга ҳам, булар тўғрисида кўплаб хадислар ворид бўлганлиги учун, ушбу хабарларни тасдиқлаймиз, яъни ишонамиз, лекин буларни инкор қилган мусулмонни кофир дейиш мумкин бўлмайди, чунки ушбулар ҳақида келган хадислар мутавотирлик даражасига етиб бормаган, зонний хадислар бўлгани учун.
Зонний хадислардан шаръий хукмларни олишга бутун Ислом олами уламолари ҳеч бир шубҳасиз иттифоқ қилишган, лекин зонний хадислардан келиб чиққан хукмларни ақида, иймон сифатида қараш тўғрисида ихтилофлар кўп бўлган ва аксар уламолар зонний хадислардан, яъни мутавотир бўлмаган хадислар ақида – иймон ва куфр ўртасини ажратиш – учун олинмайди, деган хулосага келишган.
Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси Зайниддин
24.07.2014й.
