400 мингта уй UZKAD'га киритилади: давлат учун қулайлик, халқ учун солиқ тузоғими?

بسم الله الرحمن الرحيم

Жорий йилда 400 мингта якка тартибдаги уй UZKAD тизимига киритилиши маълум қилинди. Президент Шавкат Мирзиёев 29 апрел куни кадастр хизмати ва ер ҳисоби бўйича тақдимотда иштирок этиб, келгусида 6,3 миллион уйни ҳам тизимга киритиш режалаштирилаётганини маълум қилди. Бунинг натижасида фуқаролар учун мол-мулкни расмийлаштириш, сотиш, ижарага бериш, мерос қилиш, гаровга қўйиш каби жараёнлар енгиллашиши айтилди. Шунингдек, кўчмас мулкларнинг бозор баҳоси ва кадастр қиймати ўртасидаги фарқни бартараф этиш учун оммавий баҳолаш миллий маркази ташкил этилди.

UZKAD нима?

UZKAD (“ЎзКадастр”нинг қисқартмаси) – бу кўчмас мулкка оид барча маълумотлар сақланадиган давлат ахборот базаси. Тизимнинг асосий вазифаси – барча ер участкалари, уй-жойлар ва иншоотларни рақамли шаклда давлат рўйхатига олиш, уларнинг ҳуқуқий мақомини аниқлаш ва бу орқали иқтисодий-ҳуқуқий фаолиятни шаффофлаштириш.

Шавкат Мирзиёев 2024 йил 5 мартдаги фармони орқали кўчмас мулкни оммавий баҳолаш тизимини жорий қилишни буюрди. Унга кўра, кадастр қиймати ва бозор нархи ўртасидаги фарқ туфайли юзага келаётган муаммолар бартараф этилиши лозим. Энди Тошкентдан бошлаб бутун республика бўйлаб мулкларнинг янги баҳолаши амалга оширилади.

Хўш, UZKAD давлат учун қулайлик ва халқ учун тузоқ эмасми?

Аввало таъкидлаш лозимки, ушбу тизимга унинг ўзидан келиб чиқиб яхши ёки ёмон деган баҳони бериш хато ҳисобланади. Чунки UZKAD тизими илм-фан маҳсули бўлиб, маълум дунёқарашга оид эмас. Масалан, пичоқ билан ноҳақ одам ўлдириш ҳам мумкин, қассоблик қилиб, ҳалол йўлда фойдаланиш ҳам мумкин. Қилинаётган ишнинг яхши ёки ёмонлигига пичоқнинг даҳли йўқ. Шунинг учун UZKAD тизими орқали халққа зулм қилиниши ҳам, қулайлик яратилиши ҳам мумкин. Бироқ Ўзбекистонда бугун капиталистик демократия тузуми ҳукмрон экан, UZKAD тизими халқ манфаатига хизмат қилмайди. Балки ҳокимият эгалари ушбу тизимдан халққа солиқ юкларини кенгайтириш, шахсий мулкларини  назорат қилишда фойдаланади. Ўзбек ҳукуматининг ушбу тизим, яъни рақамлаштириш ортидаги реал мақсади қандай? Бундай кенг кўламли рўйхатлаштириш ва баҳолаш жараёни биринчи навбатда:

давлат бюджети учун солиқ базасини кенгайтириш;

давлат назоратини кучайтириш;

ноқонуний қурилмаларни легаллаштириб, расмийлаштириш орқали ҳисобга олиш;

мулкни гаров, ижара, мерос каби бозор фаолиятига тортиш каби мақсадларни кўзлайди.

Булар ўзбек ҳукумати тилида ижобий тарзда ифодаланган. Бироқ бу жараёнда шахсий мулк устидан давлатнинг тўлиқ ахборот базасига эга бўлиши – фуқароларнинг ҳар қандай мулкий ҳаракати (сотиш, ижарага бериш, таъмирлаш) солиқ ёки рухсат тизимига боғланишини англатади. Масалан, бир фуқаро расмий кадастрдан ўтмаган, ота-бобосидан мерос олган якка тартибдаги хонадонда яшаб келяпти. Энди эса UZKAD уни автоматик рўйхатга олади. Давлат унга хат ёки СМС орқали “уйингиз кадастрга киритилди, баҳоси 500 миллион сўм” дейди. Бундан кейин: Агар эгаси уйни ижарага бермоқчи бўлса, давлатга хабар бериши керак; Агар уйни сотмоқчи бўлса, кадастр баҳосидан солиқ тўлайди; Агар уйда реконструкция қилса, рухсат олиши зарур. Мана шундай қилиб, одам “ўз уйимда ўзим хўжайинман” дейиш ҳуқуқини йўқотади.

UZKAD орқали кадастр маълумотлари янгиланар экан, кўплаб хонадонларга юқори баҳолар қўйилиши эҳтимоли бор. Бу эса мулк эгасини хурсанд қилиши мумкин. Бироқ… Агар солиқлар шуни асос қилиб ҳисобланса, реал даромади паст бўлган одамлар ҳам тўловчига айланади. Айниқса, ишсизлар, пенсияга яшовчилар, қишлоқдаги аҳоли учун бу оғир юк бўлади. Масалан, уйингиз энди 500 миллион сўм эмас, 800 миллионга баҳоланяпти! Лекин бу “қиммат”лик ҳамма вақт фойда келтирмайди, балки бу “муаммолар эшиги”ни очади. Чунки:

Солиқ кўпаяди. Уйингиз қиммат бўлса, солиқ ҳам шунга яраша кўпайиб кетади. Илгари йилига 200 минг тўлаган бўлсангиз, энди 500 минг бўлиши мумкин.

Кўчмас мулкни сотганда ёки совға қилганда, давлатга тўланадиган бож ҳам ошади. Яъни ҳужжат ишларида ҳам кўпроқ пул тўланади.

Кредит олиш осонлашади, лекин бу ҳам ҳаммани хурсанд қилмайди. Чунки одамлар мажбур бўлиб уйини гаровга қўйиб, кредитга ботиб қолиши мумкин. Бу ўринда кредит олиш жоиз ёки ножоизлиги назарда тутилмаяпти, балки тузумдаги ҳолат айтиляпти. Риболи кредит Исломда ҳаром қилинган.

Қисқаси, уй-ерни “қиммат” қилиб кўрсатиш орқали давлат солиқларни кўпайтирмоқчи. Оддий одамлар эса, кўпроқ солиқ тўлашга, гаровда яшашга ёки сотишда қийналишга дуч келиши мумкин.

Халқ тилида айтганда, бу “давлатнинг чўнтагини тўлдириш, халқнинг чўнтагини қоқиб олиш” йўлидир.

Бошқа  жиҳатлар ҳам бор, албатта. Шу билан бирга UZKAD:

– мулкни мерос қилиб бериш жараёнини енгиллаштиради;

– уй-жойни гаровга қўйиб кредит олиш имкониятини очади;

– ер ва мулкка оид баҳсларни камайтиради.

Бир қарашда ҳукумат бу ўзгаришлар орқали фуқароларга қулайлик яратишни кўзлаётгандек туюлиши мумкин. Аслида эса бунда давлатнинг манфаатлари биринчи ўринда турибди. Масалан, мулкни осонлик билан гаровга қўйиш имконияти банклар учун янги “ҳимояланган” кредит бериш йўлини очади. Яъни кредит ёпилмай қолса, банклар мулкни осонлик билан мусодара қила олади. Шунингдек, ер ва мулк баҳсларининг рақамли тизимда камайиши давлатнинг назоратини кучайтиради, чунки барча маълумотлар бир тизимда жамланади ва осон мониторинг қилинади.

Қисқача айтганда, UZKAD орқали мулк устидан мулкдор эмас, давлат ва молиявий тузилмаларнинг назорати кучаяди. Рақамли кўринишда мулк “осон бошқариладиган” ресурсга айланади.

Хўш, давлат тизимлаштирди дейлик, энди нима бўлади?

UZKAD орқали давлат ҳар бир фуқаронинг мулкини, унинг иқтисодий қийматини ва ундан келадиган фойдани назорат остига олади. Бу орқали давлат режалаштириш ва солиқ олишда тўлиқ устунликка эга бўлади.

UZKAD  тизими жорий қилишдан кўзланган мақсад ҳақида Жаҳон банки ҳам ўз ҳисоботларида шундай дейди: “UZKAD орқали кўчмас мулкни баҳолаш ва солиқ базасини кенгайтириш – давлат даромадини оширишда асосий воситага айланади”. (World Bank Country Report: Uzbekistan Tax Reform Strategy, 2023)

Бу ерда сўз халқ манфаатлари ҳақида эмас, бюджет даромади ҳақида кетмоқда. Ахир, бюджет тўлиши учун ким пул тўлайди? Албатта, уй эгалари.

Хулоса ўрнида шуни айтамизки, ҳукумат ушбу тизим орқали халққа умуман қулайлик қилишни мақсад қилаётгани йўқ, гарчи сўзларда шуни даъво қилаётган бўлса ҳам. Балки асосий мақсади – солиқлар тушумини купайтириш. Бу эса ўз навбатида халқнинг иқтисодий аҳволини янада танг қилиши табиий. Дарвоқе, UZKAD тизими Ислом давлати томонидан ишлатиладиган бўлса, фақат одамлар манфаати учун ишлайди. Чунки Ислом давлати ушбу тизимдан солиқ солиш мақсадида эмас, муҳтожларга моддий ёрдам бериш зарурлиги жиҳатидан фойдаланади. Солиқ дейилганда, бугунги ношаръий солиқлар назарда тутиляпти. Росулуллоҳ ﷺ дедилар:  “Солиқ йиғувчи жаннатга кирмайди”. Мисол учун, Ислом тарихида ҳам кадастр бўлган. Бироқ Исломдаги кадастр солиқ солиш учун эмас, ерларни муҳофаза ва тенг тақсим қилиш учун бўлган. Умар ибн Хаттоб (р.а.) халифалиги даврида Ироқда ерларни қайд қилиш ва хирож тизими жорий этилган. Шунинг учун бу ерда нозик фарқ бор:

Халифаликнинг кадастри – одамларга ғамхўрлик қилиш учун.

Ҳозирги кадастр – халқдан солиқ йиғиш учун. Аллоҳ таоло айтади:

وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُم بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ

– “Ораларингизда мол-мулкларингизни ноҳақ йўллар билан еманглар”.  (Бақара:188)

Ҳизб ут-Таҳрир Ўзбекистон Матбуот бўлими аъзоси Салоҳиддин

10.05.2025й

+2

0