بسم الله الرحمن الرحيم

Иқтисодий кризис, унинг воқелиги ва уни Ислом нуқтаи назаридан ҳал қилиш

Аввалги мавзуларимизда иқтисодий кризисларни бартараф қилиш учун зарур бўлган муолажаларни баён қилишни бошлаб, биринчи: бугунги пул низоми оқибатида келиб чиққан кризисни муолажа қилиш мавзусини кўриб чиқдик. Ушбу кризиснинг воқелиги, уни муолажа қилиш борасида шаръий далилларга асосланган тавсиялар ёрдамида сизларда бу ҳақида тўғри тасаввур ҳосил қилиш учун қилган саъй-ҳаракатларимиз ўз самарасини беришига умид қилиб қоламиз ин ша Аллоҳ. Энди эса сизлар билан иккинчи: Тўловлар баланси натижасида келиб чиққан кризисни муолажа қилиш мавзусини ўрганишни бошлаймиз.

Аввалги мавзуларимизда кризис тўловлар балансида камомад юз берганда ёки киримлар тўловларни қоплай олмай қолганда пайдо бўла бошлашини айтиб ўтдик. Бундай ҳолатда давлат ўзидаги нақд пул етишмаслигини бартараф қилиш учун вақтинчалик муолажага киришади ва ўзининг иқтисодий вазиятини ўнглаб, тўловлар балансини тўғрилаб олиш учун сиёсий чора-тадбирларни қўллайди. Бугунги кунда давлатлар қўллайдиган чора-тадбирлар қуйидагилар:

1. Хориждан капитал-сармоя жалб қилиш учун бир восита сифатида бозор фоиз ставкасини ошириш;

2. Импорт молларига солиқ солиш, бошқача айтганда, божхона тўловлари нархини ва импорт молларини камайтиришга алоқадор барча тўловлар нархини ошириш;

3. Маҳаллий валюта қийматини пасайтириш орқали ишлаб чиқарилган маҳаллий товарларни экспорт қилинадиган хорижий давлатлар сонини ошириш; Чунки маҳаллий валюта курсининг пастлиги хорижий давлатлар учун ҳам арзон бўлади ва бу билан экспорт ҳажми ҳам ошади. Аммо давлат бу ишда бир шартга амал қилиши лозим, яъни унинг ишлаб чиқараётган товарлари катта ҳажмда экспорт қилишга тайёр туриши керак. Шунда импорт моллар миқдори ошади, экспорт товарлар ҳажми ортиши натижасида шундай бўлади. Аммо давлат экспорт учун етарли даражада товар ишлаб чиқара олмаса, бу ҳолда ўз валюта курсини пасайтириши уни зиёнга олиб кириб қўяди. Бундан ташқари, валюта курсини бундай тарзда пасайтириш, нархларнинг қимматлаб кетишига сабаб бўлади. Демак, валюта курсини пасайтириш – агар давлат етарли экспорт товарларини ишлаб чиқариш қудратига эга бўлса – импорт қилишнинг ошиши билан бирга экспортнинг ҳам ошишига олиб келади. Фақат бунинг учун айнан шу товарларнинг ўзини экспорт қилаётган бошқа давлатлар ўз валюталари қийматини пасайтирмасликлари шарт. Чунки улар пасайтиришса, у ҳолда вазият пасайтирмаганда қандай бўлса шундай бўлиб қолади.

4. Табиий бойликлардан фойдаланиш тўғрисида жиддий изланиш олиб бориш. Шу шаклдаки, иқтисод жонланиши ва шу бойликларни экспорт қилиш ортиши натижасида импортлар яхшилансин. Шу вақтнинг ўзида, давлат асосий товарларни хориждан импорт қилишга мажбур бўлиб қолмаслиги учун уларни ўзида ишлаб чиқаришга қаттиқ аҳамият бериши лозим. Мана шунда импортни камайтиришга муваффақ бўлади.

5. Бу ўринда шуни айтиб ўтмоқ жоизки, буюк давлатларнинг айримлари ёки барчалари бошқа давлатлардан қарз олишга мажбур бўлиб қолмаслик учун ёки халқнинг салбий реакциясини пайдо қиладиган ўта тежамкорлик чора-тадбирларига ўтмаслик учун ва ҳатто ўз валютасини пасайтириш йўлига ўтмаслик учун (чунки уни пасайтириш обрўсига путур етказади) қўллаб-қувватловчи ҳеч қандай асосга эга бўлмаган янги пулларни босиб чиқариб, айрим сарф-харажатларини, яъни тўловлар балансидаги камомадни ёпиш йўлига ўтади. Агар давлат шу тариқа пулни кўплаб босиб чиқараверадиган бўлса, инфляция юзага келади, яъни пул билан товарлар ўртасидаги баланснинг бузилиши натижасида нарх-наволар кўтарилиб кетади. Одатда инфляцияни пул билан товарлар ва хизматлар ўртасида балансни (мувозанатни) қайта тиклаш билан бартараф этилади. Балансни тиклаш эса, ё товарлар ва хизматларни кўпайтириш, яъни иқтисодни, хусусан ундаги ишлаб чиқариш соҳасини жонлантириш билан бўлади ёки ортиқча пулни муомаладан чиқариб олиш билан бўлади. Пулни муомаладан чиқариб олиш эса фойдани кўтариб қўйиш билан амалга ошади. Шунда одамларда ўз пулларини банкларда сақлашга қизиқиш уйғонади. Ёки тижорий банклардан марказий банкка омонат қўйган жамғармалари нисбатини кўтаришни (миқдорини оширишни) талаб қилиш билан амалга ошади. Ана шунда ортиқча пуллар марказий банкда “музлайди” ва муомаладан олиб қўйилади. Бироқ айни тадбирлар ёмон кўринишларни ҳам келтириб чиқаради. Чунки бу тадбирлар сармоя ётқизишни камайтириб юборади ва иқтисодий турғунлик сари туртади.

6. Ушбу чора-тадбирлардан яна бири, тўловлар балансини тўғрилаб олиш учун қарз олишдир. Мана шундан кризиснинг янги босқичи, яъни қарздорлик тузоғига тушиш бошланади. Айниқса, бу қарзлардан яхши фойдалана олмайдиган, уларни юртга даромад келтирадиган ишлаб чиқариш лойиҳаларига сарфлашни билмайдиган учинчи давлатлар, деб аталмиш ривожланаётган давлатлар кўпроқ тушиб қолади. Бу давлатлар тўловлар балансини тўғрилаб олишнинг энг осон йўли қарз олиш, деб ҳисоблайди. Чунки бу давлатларнинг аксари ўзининг асосий эҳтиёжларини қоплайдиган маҳсулотларни ишлаб чиқармайди. Бу давлатларнинг экспортга яроқли товарлари гарчи бутунлай йўқ бўлмаса-да, лекин жуда оздир. Шу сабабли улар камомадни қарз олиш билан қоплаш  мумкин, деб билишади. Агар бу давлатлар импортлар ҳажмини камайтириш учун импорт қилишга босим ўтказсалар товарлар тақчиллигига, бинобарин нарх-навонинг кўтарилиб кетишига олиб келади. Бу эса, ўз навбатида, ишлаб чиқариш қувватининг издан чиқишига олиб келади. Натижада ишсизлик ошади, ривожланиш  тўхтаб қолади.  

Шунингдек, бу давлатларнинг олтин ва чет эл валюталаридан иборат захиралари ҳажми ҳам кичик бўлгани боис камомадни ўз пул захиралари ҳисобидан қоплай олишмайди. Қолаверса, бу захираларнинг камайиши ва уларни камомадни қоплашга ишлатилиши бу захираларни хатарга дучор қилади ва маҳаллий валюта курсини пасайишига олиб келади. Бунга қўшимча ўлароқ бу давлатларнинг кўпи ўзининг табиий бойликларидан фойдаланишга жиддий аҳамият бермагани натижасида  қарз олиш йўлига ўтилади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

03.02.2018й.