Шарқий Туркистон (Шинжон) нима сабабдан Хитой учун муҳим аҳамиятга эга?
Шарқий Туркистон (Шинжон) нима сабабдан Хитой учун муҳим аҳамиятга эга?
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم
Хитойнинг мусулмонларга қилаётган жабр-зулмлари кўлами бутун дунё миқёсида мислсиз даражададир. Ўтган йили бутун дунё Хитойнинг ғарбий чеккасидаги лагерларда сақланаётган уйғур мусулмонлари ҳақидаги кўплаб хабар ва видеоларга гувоҳ бўлди. Бу масалада ўзининг сиёсий мақсади бўлган Ғарб ОАВ босимининг ортиши натижасида, Хитой режими ёвуз ҳақиқатни тан олишга мажбур бўлди – мамлакатда уйғурлар учун концентрацион лагерлар тармоғи қурилган ва улар амалда ишлаб турибди.
Хитойнинг “Синхуа” давлат ахборот агентлиги 2018 йилнинг 13 октябрь куни Хитой мулозимидан иқтибос келтириб, унда “ханлаштириш” (яъни хитойлаштириш)ни қўллаб-қувватлаш ҳамда “динга ҳаддан ортиқ мойиллик” дан халос бўлиш зарур, дейилади. Хитой ўзининг шиддатли иқтисодий ўсишига қарамай, у ўзи учун нафақат стратегик, балки ҳаёт-мамот масаласи ҳисобланадиган бу нотинч минтақа билан узлуксиз курашиб келган.
Шинжон – уйғур автоном райони, Хитойнинг шимолий-ғарбида жойлашган, у 1.6 млн км2 майдонни эгаллайди. Саккизта давлат билан чегарадош бу минтақа Хитойнинг олтидан бир қисмига тўғри келади. Ҳозирда Шинжонда 13 хил турли этник гуруҳлардан иборат 21 миллион аҳоли истиқомат қилмоқда, улардан энг йириги уйғур мусулмонларидир.
У тарихдан Шарқ ва Ғарб ўртасида иқтисодий ва маданий алмашинувнинг асосий маркази бўлган ҳамда Ипак йўлининг муҳим қисмини эгаллаган. XIX асрда европа империализмининг кучайиши Марказий Осиёда Россия ва Британия империясини кенгайишига олиб келди. Россия империяси бир аср давомида Хитойнинг шимолий чегаралари бўйлаб ўз таъсирини кучайтирди. Натижада Цинь сулоласи минтақани ўз назоратига олди ва 1884 йилда Шинжонни Хитойнинг расмий вилояти деб эълон қилди.
Лекин вилоят маъмурияти мусулмон аҳоли томонидан доимий қаршиликларга дуч келди ва XIX асрнинг иккинчи ярмида Цинь империяси Афюн урушлари, тўхтовсиз ички қўзғолонлар ҳамда хорижий аралашувлар оқибатида Шинжонда қудратли ҳарбий куч ушлаб тура олмай қолди.
1911 йил Цин империясининг таназзули Хитойнинг Шинжон устидан назоратини заифлашишига олиб келди. 1949 йилда Мао Цзедунга бу ҳудуднинг мустақиллигини бекор қилиб, уни Хитой Халқ Республикасига қўшиб олиши зарур бўлиб қолди. Шу муносабат билан Мао бу минтақани мусулмон аҳолидан тозалашга ҳаракат қилди, мусулмонларни куч билан у ердан ҳайдаб чиқарди ва ханларни жойлаштирди. Бугунги кунда ҳам амалда давом этаётган бу сиёсат сезиларли даражада муваффақиятсизликка учради, у 2009 йилги Урумчидаги оммавий тартибсизликлар содир бўлиши билан ўзининг авж нуқтасига чиқди.
Шинжон Хитой учун тўрт буфер минтақанинг бири ҳисобланади. Бу буфер минтақалар ханлар хитойининг марказини ҳимоя қилади. Хитой ҳудудларининг юраги (муҳим марказий район) эса икки қисмга: шимол ва жанубга бўлинган, улар ўз навбатида иккита асосий лаҳжага: шимолда мандарин ва жанубда кантон лаҳжасига бўлинади. Хитойнинг юраги катта дарёлар – шимолда Хуанхэ (“Сариқ дарё”) ва жанубда Янцзи дарёлари соҳил бўйи минтақалари ва қайир (сув босадиган ўтлоқ ер) ерлари билан белгиланади. У Хитойнинг қишлоқ хўжалиги минтақаси ҳисобланади. Хан халқи Хитойнинг маркази бўйлаб тенг тақсимланмаган. У шарқий қисмга тўпланган, сабаби ғарбдаги оз миқдордаги ёғингарчиликлар кўп сонли аҳоли таъминоти учун ноқулай.
Шунинг учун Хитой аҳолиси ҳаддан зиёд зич жойлашган нисбатан тор давлат ҳисобланади. Бу марказни хан бўлмаган минтақалар халқаси ўраб олган – Тибет, Шинжон вилояти, ички Монголия ва Манчжурия. Тарихда бу буфер минтақалар Хитой кучли бўлганида унинг ҳукмронлиги остига кирган, заиф бўлганида ажралиб чиққанлар ёки ташқи кучли давлатлар Хитой ичкарисигача кириб боришда улардан фойдаланганлар. Бу минтақалардан Хитой учун тарихий хатарлар келиб чиққан. Бироқ бу минтақалар буфер бўлиши билан бирга, Хитойнинг чегара ҳимояси учун қулай ҳудудлар ҳисобланади. Мана шу сабабдан Шинжон Хитойнинг ҳудудий яхлитлиги учун ҳаёт-мамот масаласи бўлган тўрт минтақанинг бири ҳисобланади.
Хитойнинг иқтисодий мўъжизаси энергия ресурсларини қўлга киритиш ва маҳсулот сотишга муҳтож. Шинжон Хитойнинг ёқилғи талаб қилувчи иқтисодий машинаси учун ғоят аҳамиятли минтақа ҳисобланади, шунингдек у стратегик таъминот маршрутида жойлашган. Шинжонда Хитойнинг 20% кўмир, газ ва нефть ресурслари мавжуд. Бу ерда мамлакатнинг қолган қисмига нисбатан ёқилғи захираларининг энг юқори концентрацияси мавжуд. Қорамойдаги нефть кони Хитойдаги энг йирик кон ҳисобланади, шунингдек бу ерда, кўмир, кумуш, мис, қўрғошин, нитратлар, олтин ва рух каби қазилма бойликларнинг улкан захираси мавжуд.
Шинжон Хитойнинг табиий газ қазиб олинадиган энг йирик ҳудуди бўлиб, у Хитойни Ўрта Осиё ва бошқа минтақалар билан боғловчи муҳим савдо ва қувур йўли ҳисобланади. Шунингдек, у Хитойнинг ўз нефть ресурсларини диверсификация (маҳсулот турларининг хилма-хиллигини ошириш) қилишга интилишининг бир қисмидир, чунки Шинжон муҳим транзит йўл ҳисобланади. Шинжон – Ўрта Осиё республикалари билан чегарадош бўлган Хитойдаги ягона минтақадир. Ўрта Осиё нефти (ҳамда Россия нефтининг сезиларли қисми) Хитойнинг қувурлар тармоғига Шинжон орқали ўтиши керак. Бу мақсадда қурилган илк миллий нефть қувури 2006 йил июлда нефть ўтказишни бошлаган Ғарбий Қозоғистон-Хитой қувуридир. У Қозоғистоннинг шимолий-ғарбидаги Атасудан бошланиб, Шинжондаги Алашанкоуда қозоқ-хитой чегарасидан ўтиб, Душанзидаги нефтни қайта ишловчи «PetroChina» Хитой миллий нефт-газ корпорациясида тугайди. Хитойнинг иқтисодий мўъжизаси Шинжонни айланиб ўтган бўлса-да, у Хитойни том маънода таъминламоқда, шунинг учун у стратегик ва ўта муҳим аҳамиятга эга минтақа ҳисобланади.
Хитойнинг иқтисодий ўсиши соҳилбўйи ҳудудларда океан орқали транзит қилиш учун маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган иқтисодий зоналар пайдо бўлишига олиб келди. Муаммо шундаки, бу Хитой иқтисодини денгиз йўлларига қарам қилиб қўяди, лекин Хитойда унинг хавфсизлигини таъминловчи ҳарбий қудрат мавжуд эмас. Бу АҚШ ҳарбий денгиз флотининг дунё океанларини назорат қилаётгани билан боғлиқ ва бу ҳудудда Хитойни ўраб турувчи унча катта бўлмаган ҳар қандай оролларнинг қамал қилиниши унинг иқтисодини емирилишига олиб келади.
Айнан мана шу сабабли Шинжон Хитойнинг диққат марказига тушади, чунки у Хитойни қуруқлик орқали дунёга олиб чиқадиган муҳим тарихий йўл бўлиб келган. Ғарбий Хитой Покистон орқали Арабистон денгизига ҳамда Ҳинд океани ва Форс кўрфазига кенг йўл очилишини таъминлайди. Хитой Шинжон орқали Покистонга, Ўрта Осиё, Яқин Шарқ ва бутун Евроосиёга чиқиши мумкин ва заиф денгиз йулларига қарам бўлишдан қочиб, ўз маҳсулотларини қуруқлик орқали янада узоқроққа ташиши мумкин. Мана шу сабабларга кўра, Хитойнинг “Бир камар, бир йўл” номли улкан ташаббуси остида Евроосиёнинг барча давлатларини Хитой билан боғловчи бир неча лойиҳалари айнан Шинжон орқали ўтади. Шундай қилиб, Шинжон бутун Евроосиё билан бўлган иқтисодий алоқалар учун географик таянч бўлиб қолди. «Бир камар, бир йўл» лойиҳасининг барча ташаббуслари Хитойнинг савдо алоқалари учун муҳим аҳамият ва глобал нуфуз ваъда қилмоқда, буларнинг марказида эса, Шинжон турибди.
Стратегик, иқтисодий, демографик ва сиёсий сабабларга кўра, у Хитой учун ҳаёт-мамот масаласидир. Лекин минтақага қилган улкан ҳаражатлари ва “оловли темир мушт” остида ушлаб туришига қарамай, Хитой мусулмонларни енга олмади. Ғарб ОАВ Хитойни нималар қилаётганини гўёки энди билган бўлса, Пекин тактикаси узоқ вақт давомида бирхиллаштиришга уриниб, ўз мусулмон аҳолисига қарши курашда худди шундай стратегияни қўллаётган Ғарбнинг ортидан эргашмоқда. Бу тактика Ғарбда муваффақиятсизликка учради ва Хитойда ҳам омадсизликка учрашининг эҳтимоли катта. Хитой раҳбарларининг асосий муаммоси шуки, Хитойнинг иқтисодий ва сиёсий келажаги – Пекин бир асрдан ортиқ вақт давомида курашиб келаётган мусулмон аҳоли минтақасидан ўтади.
Аднан Хон
Русчадан Сайфуллоҳ таржимаси
03.06.2019й
