ПУЛ

Пулга оид шаръий ҳукмлар

(2)

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيم

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الآخِرَةَ وَلاَ تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ

إِلَيْكَ وَلاَ تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– “Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас”. (Қасос.77)

Ўтган мақоламиздан бошлаб китобимизнинг Пул мавзуси билан таништиришни бошлаган эдик. Жумладан, пулнинг воқеси, вазифаси ва Исломнинг пулга нисбатан муносабати ҳақидаги маълумотлар билан таништириш баробарида мавзумизнинг биринчи бўлимида пулни хазина қилишнинг ҳаромлиги ҳақидаги шаръий ҳукмни тақдим қилдик. Бугунги мақоламизда мавзумизнинг иккинчи, учинчи ва тўртинчи бўлимларининг ҳар бирида пулга тааллуқли алоҳида шаръий ҳукмлар билан таништириб ўтамиз.  

2) Ислом олтин ва кумушни ўзгармас собит ҳукмлар билан боғлади. Масалан, хун ҳақи учун муайян миқдордаги олтинни белгилади. Қўл кесиладиган ўғирлик миқдори ҳам олтин билан белгиланган. Пайғамбар с.а.в. Яман аҳлига ёзган мактубларида, жумладан шундай дейдилар:

وَأَنَّ فِى النَّفْسِ الدِّيَةُ مَائِةً مِنَ الْإِبِلِ … وَعَلَى أَهْلِ الذَهَبِ أَلْفُ دِينَارٍ 

“Одамнинг хун ҳақи юзта туядир… Олтини борлар учун минг динордир”. Бу ҳадисни Насоий Амр ибн Ҳазмдан ривоят қилган.  Бухорий Оиша р.а.дан ривоят қилишича, Пайғамбар с.а.в.:

تُقْطَعُ الْيَدُ فِى رُبْعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا 

“Чорак динор ва ундан ортиғи учун қўл кесилади”, деганлар.  

Муайян ҳукмларни динор ва дирҳам билан белгилаш олтиннинг бир мисқоли динор, кумушнинг бир мисқоли дирҳам бўлиши уларнинг нарса ва меҳнатлар баҳосини ўлчовчи пул бирлиги эканлигидир.   Демак, бу пул бирлиги пулнинг ўзидир, унинг асосидир.  Шариатнинг пулга алоқадор ҳукмларни олтин ва кумуш билан боғлаши пулнинг фақат олтин ва кумуш бўлишига далилдир.

3) Пайғамбар с.а.в. олтин ва кумушни пул қилиб белгиладилар.  Товар ва меҳнатларнинг баҳосини ўлчовчи миқёс ҳам фақат ўшалар эди. Барча молиявий муносабатлар ҳам улар асосида юз берарди. Пайғамбаримиз с.а.в. бу пулнинг ўлчовини уқия, дирҳам, дониқ, қийрот (карат), мисқол ва динор деб бегиладилар. Буларнинг ҳаммаси Пайғамбар с.а.в. замонларида маълум ва машҳур бўлиб, одамлар шу ўлчовлар билан муомала юритишар эди. Пайғамбар с.а.в. уларга эътироз билдирмадилар. Саҳиҳ ҳадисларда келишича, барча савдо ва никоҳларда олтин ва кумуш пул сифатида ишлатилган. Пайғамбар с.а.в. олтин ва кумушнинг оғирлигини маккаликларнинг мезони билан белгилаганлар. Абу Довуд ва Насоий Ибн Умардан ривоят қилишларича, Пайғамбар с.а.в.:

اَلْوَزْنُ وَزْنُ أَهْلِ مَكَّةَ 

“Ўлчов Маккаликларнинг ўлчовидир”,  деганлар. Исломдаги пул ўлчовларига назар ташлайдиган бўлсак, шариатда уқиянинг 40 дирҳамлиги, дирҳамнинг 6 дониқлиги, динорнинг 20 қийротлиги, 10 дирҳамнинг 7 мисқоллиги аён бўлади. Мадина мезонлари ҳам шунга асосланган.

4) Аллоҳ Таоло пул закотини олтин-кумуш бўйича вожиб қилиб, нисобни ҳам улар билан белгилаган. Демак, пул закотининг олтин-кумуш билан белгиланиши пулнинг олтин-кумуш эканлигини кўрсатади.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салоҳиддин

07.08.2019й