Габала саммити – “туркий бирдамлик” ортидаги Америка режаси

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон президенти Мирзиёев 2025 йил 7 октябр куни Озарбайжоннинг Габала шаҳрида “Минтақавий тинчлик ва хавфсизлик” мавзусида бўлиб ўтган Туркий Давлатлар Ташкилоти(ТДТ)нинг XII саммитида иштирок этди.

Америка Россияни Украина уруши ва санкциялар билан “кишанлаб”, постсовет ҳудудида стратегик манфаатларини қўлга киритиш учун жиддий ҳаракат қилмоқда. Бу стратегияда Кавказда Озарбайжон, Марказий Осиёда эса Ўзбекистон асосий таянч нуқталар сифатида кўрилмоқда.

ТДТ бу икки минтақани Баку ва Тошкент кўмагида битта геосиёсий платформада боғлаб туриш учун қулай дипломатик восита вазифасини бажариши кутилмоқда. Габала саммитида Халқаро Туркий Академия, ТУРКСОЙ, ТУРКПА, Инвестиция жамғармаси, Мерос жамғармаси каби институционал жиҳатдан бирлашишга алоҳида эътибор қаратилгани ҳам мана шунга далолат қилади.

Вашингтон ташкилот орқали ўз манфаатларини “туркий бирдамлик”, “абадий дўстлик ва биродарлик” шиорлари остида илгари сурмоқда. АҚШнинг мақсади, Хитой ва Россияни кучлар балансида заифлаштириш, уларнинг минтақавий таъсирини чеклаш, транзит ва энергетика занжирларини назоратга олиш ҳамда Евроосиёда ўзининг  сиёсий орбитасини шакллантиришдир.

Озарбайжон президенти Илҳом Алиев 2024 йил 14 февраль куни инаугурация маросимидаги нутқида: “Туркий Давлатлар Ташкилоти биз учун асосий халқаро ташкилот, чунки бу бизнинг оиламиз. Бизнинг бошқа оиламиз йўқ. Бизнинг оиламиз – туркий дунё… Туркий Давлатлар Ташкилотининг жаҳон майдонида муҳим ўйинчи ва куч марказига айланиши учун биргаликда ҳаракат қилишимиз керак. Бунга фақат биргаликда эриша оламиз”, – деган эди. Демак, “туркий бирдамлик” ғояси замирида Евроосиёда Америка орбитасига тортилган “марказ” шаклланмоқда.

ТДТ саммитидаги асосий мавзулардан бири Транскаспий халқаро транспорт йўналиши — “Ўрта йўлак” бўлди. Бу лойиҳа Марказий Осиёдан Европагача бўлган савдо ва энергия оқимларини Россия ҳудудини четлаб ўтиш асосида ташкил этишни кўзда тутади. Бундай схема иқтисодий аҳамиятидан ташқари геосиёсий таъсир воситаси сифатида ҳам муҳим ҳисобланади. Туркия ва Озарбайжон бу йўлак орқали ўз нуфузини мустаҳкамласа, Вашингтон Хитой ва Россиянинг минтақавий иқтисодий занжирдаги улушини минималлаштириш имкониятига эга бўлади.

“Трамп йўлаги” номини олган Зангезур, айнан мана шу архитектурани реал шаклга айлантиради. Чунки “Ўрта йўлак” – Евроосиё миқёсидаги транзит тизим, “Зангезур йўлаги” эса уни амалий жиҳатдан тўлиқ ишга солиш учун асосий ўрин тутадиган Кавказ бўғинидир. Шунинг учун ҳам, Озарбайжон ташқи ишлар вазири Байрамов Габала саммитида ТДТга аъзо давлатларнинг Евроосиёни боғлайдиган транспорт, логистика ва транзит йўналишлари сифатидаги географик аҳамиятини таъкидлади ва Зангезур йўлаги минтақавий алоқаларни диверсификация қилишда энг муҳим қадам эканлигини қайд этди.

Каспий ҳудуди нафақат нефт ва газ захиралари билан, балки Евроосиё қитъасидаги транзит йўлларининг туташ нуқтаси эканлиги жиҳатидан ҳам геосиёсий кучларнинг доим диққат марказида туради. Шунга кўра, Америка бу ҳудуддаги ресурслар ва транзит йўлларини ўзининг модели асосида шакллантирмоқчи. Бу ўринда, унинг хавфсизлиги Россия каби рақиб давлатлар қўлида бўлиши Вашингтон учун мақбул бўлмаган ҳолат ҳисобланади. Шу сабабли, АҚШ табиийки хавфсизлик масаласини ҳам “ўз модели” бўйича қайта қуришни мақсад қилган. Бу жараёнда эса, ТДТ ва унга етакчилик қилаётган Туркия муҳим платформа бўлиб хизмат қилади.

Саммитда нутқ сўзлаган президент Илҳом Алиевнинг баёноти ҳам шунга далолат қилади. У, жумладан: “Ташкилотимизнинг таъсис ҳужжати бўлган Нахичеван келишуви тинчлик ва хавфсизликни сақлашни асосий мақсад сифатида белгилайди… Туркий давлатлар ўтган йили Шушада бўлиб ўтган норасмий саммитда қабул қилинган Қорабоғ декларациясига мувофиқ ва бугунги саммитнинг “Минтақавий тинчлик ва хавфсизлик" мавзусига риоя қилиб, ягона куч маркази сифатида бирлашиши жуда муҳимдир”, – деди.

У, шунингдек, қўшимча қилиб: “Шу муносабат билан биз иттифоқчимиз – Туркия билан яқин ҳамкорликни қўллаб-қувватлаймиз… Давлатларимиз ўртасидаги ҳарбий, мудофаа ва хавфсизлик соҳаларидаги кенг қамровли ҳамкорликни ҳисобга олиб, 2026 йилда Озарбайжонда Туркий давлатлар ташкилотига аъзо давлатларнинг қўшма ҳарбий машғулотларини ўтказишни таклиф қиламиз”, – деди.

Саммитда имзоланган Габала декларацияси ва “Туркий дунё қарашлари – 2040” концепцияси ташкилотга аъзо давлатларнинг ҳарбий ҳамкорлиги, биргаликдаги ҳарбий машқлар, мудофаа саноати ва минтақавий хавфсизликка оид чораларни қўллашга қаратилган.

2021 йил 15 июнда имзоланган ҳарбий иттифоқчиликка доир Шуша декларацияси икки томонлама дейилса-да, ушбу ҳужжат ТДТни нафақат маданий ва иқтисодий, балки сиёсий ва ҳарбий тузилма сифатида шаклланишига ҳам пойдевор бўлиб хизмат қилади. Шуша декларациясидан кейин Озарбайжон ва Туркия ўртасидаги ҳарбий машқлар кучайди ва НАТО стандартларига мослаштирилди. Туркия НАТО аъзоси сифатида ўз тажрибасини бўлишиб, Озарбайжон Қуролли Қўшма Кучларининг модернизациясида фаол рол ўйнади.

2023 йил 13 декабр куни Озарбайжонга генерал-лейтенант Макс Альт Нильсен бошчилигидаги НАТО Мудофаа Коллежи (NDC) делегацияси ташриф буюрди. У томонларнинг глобал ва минтақавий хавфсизлик муаммоларини ҳал этишдаги ўзаро ҳамкорлигининг стратегик аҳамиятини таъкидлади. Ташриф Озарбайжон Миллий мудофаа университетидаги учрашув билан якунланди, унда Озарбайжоннинг ҳарбий таълим соҳасидаги НАТО стандартларини интеграция қилишга қаратилган ислоҳотлар муҳокама қилинди.

Шунингдек, НАТОнинг Мудофаа ва хавфсизлик соҳасида ҳамкорлик бўйича бошқармаси вакиллари 2025 йил 29-30 май кунлари Боку шаҳридаги Озарбайжон Миллий Мудофаа университети ҳамда у билан боғлиқ ҳарбий ўқув муассасалари раҳбарияти ва шахсий таркиби билан учрашди. Суҳбатда НАТО ва Озарбайжон ҳарбий таълимни такомиллаштириш бўйича НАТО дастури доирасида бошқа ҳамкор мамлакатлар билан академик алмашинув соҳасидаги ҳамкорликка алоҳида эътибор қаратилди.

Бундан ташқари, Габала саммити арафасида Озарбайжон мудофаа вазири Закир Ҳасанов ва Британия элчиси Фергус Олд ўртасида бўлиб ўтган учрашув ҳам тасодифий эмас. Учрашувда, шунингдек, Британиянинг ҳарбий атташеси, 2-ранг капитани Гэвин Тарбард ҳам иштирок этди. Томонлар ҳарбий ҳамкорликни ривожлантириш истиқболлари, минтақавий хавфсизлик ва ўзаро қизиқиш уйғотувчи қатор масалаларни муҳокама қилди.

Бу икки давлат мудофаа идоралари ўртасидаги ҳамкорлик тизимли тусга эга бўлиб, мудофаа вазирлари, штаб бошлиқлари, мудофаа-саноат мажмуалари вакиллари даражасида мунтазам равишда маслаҳатлашувлар ўтказилади.

Содиқ малайи Мустафо Камол ёрдамида Халифалик давлатини (Усмонли Султонлигини) қулатган ва ҳозирда ҳам  иккинчи Рошид Халифалик давлатини бешигидаёқ бўғизлаб ташлаш учун бор кучини сарфлаётган Ислом ва мусулмонларнинг тарихий душмани Британия билан яқин ҳамкорлик қилишдан ташқари, Озарбайжон ҳукумати бошқа мусулмон юртларидаги картон ҳукуматлар орасида лаънати яҳудий вужуди билан энг узоқ ва ҳар томонлама ҳамкорликни йўлга қўйган давлатдир.

2024 йил декабр ойида Озарбайжон президенти билан учрашув вақтида Америка-(исроил) жамоатчилик алоқалари қўмитаси (AIPAC) раҳбарлари АҚШ Озарбайжоннинг (исроил)га кўрсатаётган кўп йиллик қўллаб-қувватловини ва унинг минтақавий барқарорликка қўшган ҳиссасини тўлиқ баҳоламаганини тан олди. “Трамп маъмурияти ва (исроил) учун Озарбайжон катта аҳамиятга эга”, – деб ёзган эди “Маарив” газетаси мазкур учрашув ҳақида.

“The Jerusalem Post” нашрида шундай дейилади: “AIPACнинг амалдаги ва келажакдаги раҳбарларининг Бокуга ташрифи Озарбайжоннинг минтақавий барқарорликни таъминлашдаги муҳим ролини ва унинг (исроил)га бўлган мустаҳкам қўллаб-қувватловини очиқ эътироф этишдир. Шу билан бирга, бу АҚШнинг аввалги маъмуриятлари Озарбайжон билан ҳамкорлик қийматини тўлиқ англаб етмаганини ҳам кўрсатади”.

Вашингтондаги Яқин Шарқ сиёсати институти (WINEP) эксперти Сонгер Чагатай шундай деган эди: “Вашингтонда Озарбайжон билан муносабатларни янада яхшилаш ва бу мамлакатни халқаро майдонда қўллаб-қувватлаш учун кўплаб сабаблар бор. Шу нуқтаи назардан, у Озарбайжоннинг (исроил) билан дўстлигини олқишлаши лозим. Геосиёсий вазият ўзгарган ҳозирги шароитда эса, Озарбайжон билан муносабатларни яхшилаш учун янада кўпроқ сабаблар пайдо бўлди. Шунинг учун Трамп маъмурияти Жанубий Кавказ бўйича ўз сиёсатида қуйидаги омилларни инобатга олиши лозим:

– Озарбайжон дунёдаги ягона мамлакат бўлиб, 30 йил давомида АҚШнинг Яқин Шарқдаги асосий иттифоқчиси билан ҳарбий-стратегик ҳамкорликни сақлаб келмоқда, шу билан бирга Америкага икки геосиёсий рақиб – Россия ва Эрон билан чегарадошдир.

– Озарбайжон Европанинг энергия хавфсизлиги учун ҳаётий аҳамиятга эга бўлиб, нефт ва газни 17 та Европа Иттифоқи мамлакатига етказиб бермоқда, бу эса Россия таъминотига муҳим альтернатива ҳисобланади.

– Озарбайжон минтақавий транзит савдосининг муҳим марказидир. 2024 йил ноябр ойида (исроил)нинг Бокудаги элчиси шундай деган эди: “(исроил) компаниялари энди Озарбайжоннинг стратегик аҳамиятини фақат шерик сифатида эмас, балки Шарқ ва Ғарбни боғловчи – Марказий коридор орқали Марказий Осиёга эшик вазифасини бажарувчи муҳим чорраҳа сифатида англаб етяпти”.

Юқоридагилар Американинг босқинчи яҳудий вужудини Ислом оламидаги “базаси” сифатида қўллаб-қувватлашга қаратилган Кавказ ва Марказий Осиёдаги жирканч режасидан хабар беради.

ТДТ эса, ушбу режани амалга оширишда муҳим платформа ўлароқ қаралмоқда. Бу ўринда, Мирзиёев ҳукумати Американинг минтақадаги “таянчи” сифатида рол ўйнаши белгиланган. Шу сабабли, Трамп маъмуриятининг Мирзиёевга билдираётган “мақтовлари” ортида хатарли ва манфур мақсадлари ётибди, дейилса тўғрироқ бўлади. Шундай экан, Мирзиёев ва бошқа минтақа ҳукуматларини уруш ва геноцидлар отаси Трамп ва унинг маъмурияти фитналаридан огоҳлантирамиз. Аллоҳ таоло айтади:

وَلَن تَرْضَىٰ عَنكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَىٰ

حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ۗ

– “Яҳудийлар ва насоролар уларнинг динига эргашмагунингизча, сиздан зинҳор рози бўлмас”.  (Бақара:120)

Иззатуллоҳ

15.10.2025й