Давлат ташқи қарзи ҳақида

(1-қисм)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Ўзбекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги (ИССВ) 2025 йилнинг уч чорагида мамлакат ташқи қарзи рекорд даражада ўсиб, 75,4 млрд долларга етгани тўғрисидаги хабар фонида мавзуга доир изоҳли материал эълон қилди. Вазирликнинг изоҳлашича, қарз жалб этишдан мақсад – аҳолининг турмуш даражасини ошириш, ташқи молиялаштириш иқтисодиёт тезроқ ўсиши учун ресурсларга бўлган эҳтиёж билан боғлиқ.

ИССВ изоҳига кўра, Ўзбекистон давлат қарзининг ҳозирги даражаси халқаро таснифга кўра “мўътадил ва бошқариладиган” ҳисобланади.

“Давлат ташқи қарзи [ҳозирги даражаси] тахминан ЯИМнинг 26 фоизига тенг. Бу кўрсаткич жаҳон амалиётида макроиқтисодий барқарорлик учун потенциал хавфли деб баҳоланадиган чегаравий даражалардан анча пастдир”, – дея қайд этади ИССВ.

Давлат қарзи жадаллик билан ошиб бораётгани ҳақида хабар тарқалганда, одатда, ҳукуматнинг қайсидир расмийси ёки идоралари буни оқлаш учун турли важ-карсонлар келтириши бежизга эмас. Бундан мақсад халқимизда юзага келаётган ташвиш ва хавотирларни пасайтиришдир. ИССВ эълон қилган изоҳли материал ҳам шулар жумласидан. Аммо ҳукуматнинг бундай уринишлари одамларда кучайиб бораётган қарз борасидаги чуқур хавотирларини айтарли пасайтира олмаяпти. Бунга уларнинг молиявий саводхонлиги пастлиги ёки иқтисодни тушунмаётганлари сабаб бўлмаяпти. Йўқ, асло ундай эмас. Одамлар анави ҳукумат ҳар хил иқтисодий атама ва рақамлар билан чалғитмоқчи бўлаётган оддий ҳақиқатни англаб турганлари учун хавотирлари кучайяпти. Бу ҳақиқат шундан иборатки, халқимиз ўзини емаган сомсасига пул тўлаётган жабрдийда каби бўлиб қолаётганини сезяпти. Чунки ҳар сафар қарз кўпайгани ҳақида хабарлар тарқалганда, хабарлар остида қолдирилаётган изоҳларнинг аксари норозилик ва салбий муносабатлардан иборат бўлаётгани буни яққол кўрсатиб турибди. Ҳа, одамлар ташқи қарзлар ўз ҳаётига ижобий эмас, фақат салбий таъсир кўрсатаётганини ўз танасида ҳис қилаётгани учун шундай муносабат билдиришяпти. Содда қилиб айтганда, Аҳмад, Иброҳим, Умар… солиқлар, божлар, турли тўловлар кўринишидаги қарзларни тўлаяпти ва шу қарз билан боғлиқ қаттиқ тежамкорлик сиёсатидан азият чекяпти-ю, аммо қимматчилик, ишсизлик, ойлик маошнинг камлиги, монополия, энергия манбалари ва коммунал хизматлари нархининг тинмай ошиши каби муаммолар тобора чуқурлашиб бораётганини кўряпти.

Аслини олганда, расмийлар ва ИССВ каби расмий идораларнинг давлат қарзи ҳақида эълон қилаётган ҳисобот ва изоҳларига диққат қилинса, ҳукумат ўз халқи муносабатига эмас, балки ташқаридан берилган баҳога асосланаётганини кўриш мумкин. Гўё “бизнинг қарзимиз бошқа давлатларникидан анча паст” ёки “халқаро таснифга кўра хавфсиз” қабилидаги иддаолар одамлардаги хавотирни тарқатиб юборадигандек. Бундан кўриниб турибдики, ҳукумат учун ўз қарз сиёсатининг маъқулланиши ва қўллаб-қувватланишида халқаро эътироф муҳим, ўз халқининг фикри эмас. Ҳатто шу даражадаки, бу ҳукумат халқаро молиявий ташкилотлар ва рейтинг агентликлари бераётган “тавсия”лар ўз халқи зарарига бўлса ҳам, уларга бажариш шарт бўлган қонундек қараяпти ва амалга оширишга шошиляпти. Масалан, Жаҳон банки директорининг Ўзбекистонга ташрифи давомида “сувнинг бозор нархи белгиланиши керак” деган сўзлари бугун реал ҳақиқатга айланди. Ёки Халқаро валюта жамғармасининг пенсия ёшини ошириш ҳақидаги “тавсия”сини бажариш учун ҳукумат аллақачон ҳаракатни бошлаб юборган. Бундай парда ортидаги буйруқларнинг давлат қарзи билан билвосита ёки бевосита алоқаси борлигини тушуниш қийин эмас.

Тўғри, аксар одамлар ИССВнинг “Ўзбекистон давлат қарзининг ҳозирги даражаси халқаро таснифга кўра “мўътадил ва бошқариладиган” ҳисобланади”, “Давлат ташқи қарзи тахминан ЯИМнинг 26 фоизига тенг… чегаравий даражалардан анча пастдир”, деган изоҳларини тушунмайди, тушунишни ҳам хоҳламайди. Чунки халқимизга буни қизиғи йўқ. Уни қизиқтирадиган нарса: нега бу олинган қарзлар менинг реал ҳаётимда ижобий ўзгаришлар ясамаяпти? Ҳа, уларни қизиқтирадиган савол мана шу. Бироқ ҳукуматнинг бу саволга асосли ва қониқарли жавоби йўқ. Аксинча, у қоғозда ўз қарз сиёсати “самарали” бўлаётганини исботламоқчи бўляпти, аммо ҳеч бўлмаганда ана шу қоғоздаги рақамлар одамларнинг ҳақиқий яшаш даражасини ифодаламаётгани учун ҳам норозилик кайфияти фақат ўсиб боряпти. Ҳукумат ўз “ютуқ”ларини ҳар хил ҳисоботлар ва рақамлар билан исботлашга чирангани сари одамларнинг ишончсизлиги ва хавотири ортяпти холос.

Демак, ўша савол ҳамон очиқлигича қоляпти: нега олинаётган қарзлар ҳар бир шахс турмуш даражасининг кўтарилишига олиб келмаяпти? Ваҳоланки, бу қарзларни ҳар бир фуқаро чўнтагидан тўлаяпти. Қолаверса, ИССВ “қарз жалб этишдан мақсад – аҳолининг турмуш даражасини ошириш, ташқи молиялаштириш иқтисодиёт тезроқ ўсиши учун ресурсларга бўлган эҳтиёж билан боғлиқ” эканлигини даъво қилмоқда. Бундай гаплар ё одамларни алдаш ё ҳақиқатда иқтисодиётни тушунмасликдан дарак беради.

Аслини олганда эса, биз мусулмонлар ташқи қарзга нисбатан шаръий жиҳатдан – Ислом иқтисод низоми асосларидан қарашимиз лозим. Шу эътибордан, келгуси суҳбатларимизда давлатнинг ташқи қарзи борасидаги шаръий ҳукмларга, шунингдек, масаланинг иқтисодий ва сиёсий жиҳатларига қисқача разм соламиз иншаАллоҳ.

Давоми бор

Форуқ

18.01.2026й