ЯНГИ НИЗОМ: МАКР ТЎРИ ВА ҚОНЛИ ХАРИТА

Шиддат билан трансформация бўлаётган замонавий дунё тартиботида глобал кучларнинг таъсир талашиши фақатгина чегара чизиқлари ёки ҳарбий арсеналлар атрофида кечмаяпти. Бугун энергия ресурслари йирик геосиёсий тўқнашувларнинг парда ортидаги асосий драйверига — дунёнинг «сиёсий нафасини» белгиловчи омилга айланди. Ўтган ўн йилликлар мобайнида Яқин Шарқ, хусусан Форс кўрфази ва Эрон мазкур глобал «шахмат тахтаси»нинг марказий майдони бўлиб келди. Зеро, дунё нигоҳи стратегик нефть захиралари ва жаҳон иқтисодиётининг ҳаётий артериялари ҳисобланган сув йўлларига қадалган эди.

Бироқ геосиёсий силсилалар ва глобал иқтисодиёт архитектурасининг қайта қурилиши натижасида халқаро рақобат вектори ўз йўналишини кескин ўзгартирмоқда. Бугунги кунда етакчи давлатларнинг стратегик манфаатлар компаси мисли кўрилмаган имкониятлар ва «бокира» бойликлар макони — Африка қитъасига юзланмоқда.

Зеро, «Қора қитъа» эндиликда шунчаки истиқболли бозор ёки сиёсий қарорлар қабул қилинадиган марказлардан йироқдаги «геосиёсий чекка» эмас. У келажак саноатининг тамал тоши ҳисобланган хом ашё ва нодир металларнинг глобал омборига айланди. Электр автомобиллар конвейеридан тортиб, сунъий интеллект ва юқори технологик қурол-аслаҳалар ишлаб чиқаришгача бўлган барча соҳалар бугун бевосита Африканинг стратегик ресурсларига қарам бўлиб қолмоқда.

Яқин Шарқдаги анъанавий низолар «музлатилаётган» ёки шиддати пасаяётган бир манзарада, кун тартибига стратегик савол чиқмоқда: Африка XXI асрнинг нодир ресурслари ва энергия оқимлари устидан мутлақ назорат ўрнатиш йўлидаги янги глобал полигонга айланадими?

Шубҳасиз, ушбу геосиёсий бурилиш фақатгина нефть омили билан чекланмайди. Бу — келгуси ўн йилликларда дунёнинг янги кучлар мувозанатини белгилаб берувчи стратегик йўлаклар, камёб қазилма бойликлар ва халқаро таъсир доираларини қайта тақсимлаш йўлидаги кенг қамровли «геосиёсий қайта қуриш» жараёнидир.

Шу тариқа, «Қора қитъа» яқин истиқболда жаҳоннинг етакчи кучлари ўртасидаги асосий рақобат полигонига ва истиқболдаги геосиёсий тўқнашувларнинг энг хавфли саҳнасига айланиш арафасида турибди. Бугун биз жаҳон тартиботининг классик қолиплардан фарқ қилувчи, мослашувчан ва кўп қиррали «янги икки қутблилик» тизимига трансформация бўлиш жараёнини кузатмоқдамиз.

Ўтган ўн йилликлар мобайнида Араб кўрфази минтақаси улкан углеводород захиралари ҳамда глобал энергия савдосининг «шоҳтомири» ҳисобланган Ҳурмуз бўғози каби стратегик сув йўлларини назорат қилиши эвазига жаҳоннинг геосиёсий вазн маркази мақомини сақлаб келди. Жаҳоннинг етакчи саноат гигантлари ўз иқтисодий хавфсизлигини айнан ушбу минтақадаги «стратегик осойишталик» билан бевосита боғлаб келган эдилар.

Бироқ сўнгги геосиёсий силсилалардан сўнг минтақавий мувозанат издан чиқди. Айни дамда Ғарб, хусусан, Вашингтоннинг стратегик ҳисоб-китоблари ушбу беқарорликнинг янада узоқ давом этишини — «бошқарилувчи хаос» ҳолатини тақозо этмоқда. Бунинг боиси шундаки, Ғарб мазкур ҳудудни исломий тикланиш ва мустақил ироданинг «стратегик ўчоғи» сифатида кўради. Шу сабабли, минтақавий лидерларни парчалаш, Кўрфаз иқтисодиётини заифлаштириш ва муҳим сув йўлларини жиловлаш орқали тизимли кучсизлантириш сиёсати юритилмоқда.

Қитъа атрофидаги геосиёсий иштаҳани қўзғаётган бошқа муҳим омиллар ҳам борки, улар қуйидагилардир:

Биринчидан, глобал энергия конъюнктурасининг тубдан трансформацияси. Агар ХХ асрда нефть энергия оламининг «тахт соҳиби» бўлган бўлса, бугун дунё сифат жиҳатидан мутлақо янги — юқори технологик босқичга қадам қўйди. Электр автомобиллар, улкан энергия жамлагичлар ва сунъий интеллектга асосланган саноат инқилоби эндиликда фақат углеводородларга эмас, балки «келажак драйверлари» ҳисобланган стратегик металларга (кобальт, литий, никель ва 17 хил нодир элементларга) кўпроқ эҳтиёж сезмоқда. Айнан шу омил «Қора қитъа»ни йирик давлатларнинг геосиёсий радарида асосий нишонга айлантирди, зеро Африка ушбу стратегик ресурсларнинг беқиёс хазинасидир.

Иккинчидан, Яқин Шарқнинг энергия бозоридаги монополистик мақомининг сусайиши. Форс кўрфази ўз стратегик вазнини сақлаб қолган бўлса-да, дунё энергия манбаларини диверсификация қилиш орқали ушбу минтақага бўлган «кишанбанд» қарамликдан халос бўлишга интилмоқда. Айниқса, Вашингтоннинг ўз сланец нефтини жаҳон бозорига агрессив равишда олиб чиқиши ва Хитой билан тузилган келишувлар бунинг яққол исботидир. Буларнинг барчаси глобал кучлар ўз иқтисодий хавфсизлигини фақатгина битта беқарор ва «низоли нуқта»га боғлаб қўйишни истамаётганидан далолат беради — бу эса айнан Оқ уйнинг геосиёсий стратегиясига хизмат қилади.

Учинчидан, Африканинг глобал рақобат учун ҳамон «очиқ майдон» эканлиги. Агар Яқин Шарқда сиёсий ва ҳарбий таъсир доиралари ўн йиллар аввал узил-кесил тақсимлаб бўлинган бўлса, Африка ҳали ўзлаштирилмаган хазиналари ва мўрт сиёсий тизимлари билан йирик давлатлар учун «янги геосиёсий плацдарм» вазифасини ўтамоқда. Қитъа давлатларидаги сиёсий беқарорлик ва қатъий иттифоқчилик алоқаларининг ҳали шаклланмагани империалистик кучларга узоқ муддатли янги таъсир стратегияларини барпо этиш учун қулай шароит яратади.

Тўртинчидан, Африканинг стратегик географик жойлашуви. Қитъа фақатгина хом ашё базаси эмас, балки жаҳон савдосининг «олтин калити» ҳамдир. Бобул-Мандаб бўғози, Сувайш канали ҳамда Атлантика ва Ҳинд океанларини туташтирувчи соҳиллар устидан назорат ўрнатиш — глобал логистика ва энергия йўналишларини жиловлаш демакдир.

Бешинчидан, истиқболдаги тўқнашувлар «келажак металлари» учун кечади. Вашингтон, Пекин ва Брюссел яхши англайдики, Африканинг қазилма бойликларини назорат қилган куч яқин келажакда мутлақ иқтисодий ва технологик гегемонликка эга бўлади. Конго ДРнинг кобальти, Жанубий Африканинг нодир металлари, Нигернинг урани ва Мозамбикнинг гази Африкани келажак саноатининг «бевосита донорига» айлантирмоқда. Шу тариқа, Африка эндиликда дунёни шунчаки анъанавий ёнилғи билан таъминловчи ҳудуд эмас, балки глобал технологик истиқболнинг кафолатига айланиб улгурди.

Шу боис, жаҳон ҳамжамияти ўзини ҳолдан тойдирган Яқин Шарқдаги бетиним можаролар гирдобидан бироз чекиниб, иқтисодий жиҳатдан истиқболлироқ, ҳарбий товони камроқ ва таъсир доирасини кенгайтириш учун қулайроқ бўлган янги геосиёсий маконларни изламоқда.

 Етакчи кучларнинг Африкага юзланиши нефть омилининг қадри тушганини эмас, балки дунёнинг энергия, технология ва таъминот занжирлари устида қурилган сифат жиҳатидан янги босқичга қадам қўйганини англатади.

Вашингтон минтақавий марказий давлатларни тизимли заифлаштириш, миллий армияларни тарқатиб юбориш ва иқтисодий салоҳиятни «сунъий нафас» ҳолатига тушириш сиёсатини юритди. Ўзи яратган ёки ўн йиллар давомида жиловда ушлаб келган диктаторлик режимларидан воз кечиш орқали минтақада ижтимоий-сиёсий парокандалик уруғларини сочди. Узоқ вақт давомида жиловлаб келинган этник ва мазҳабий низоларни қайта жунбушга келтириш орқали минтақанинг барқарорлик пойдеворини емирди.

2003 йилдаги Ироқ босқинидан буён давом этаётган жараёнлар шуни тасдиқлайдики, Оқ уй минтақани заифлаштириш эвазига яҳудий вужудининг таъсир доирасини кенгайтиришни мақсад қилган. Ушбу стратегия замирида исломий уйғониш ва Халифаликнинг қайта қад ростлашига нисбатан ваҳимали қўрқув ётади. Ғарбнинг стратегик таҳлил марказлари Халифаликнинг тикланиши тарихий зарурат эканини ва Яқин Шарқ бунинг учун энг қулай геостратегик плацдарм эканини яхши англайдилар.

Вашингтон ўз манфаатларига рахна солувчи ҳар қандай мустақил кучнинг бўй кўрсатишига йўл қўймаслик учун йирик давлатларни ўз атрофида жипслаштиришга уринмоқда. Шу билан бирга, энергия артериялари ва денгиз йўлларини назорат қилиш вазифасини яҳудий вужудига юклаган ҳолда, минтақавий мувозанатни ўз изнида ушлаб туришга интилмоқда. Унинг бош мақсади — ўзининг мутлақ васийлигидан ташқарида бўлган ҳар қандай мустақил ҳарбий ёки иқтисодий блокларнинг шаклланишига таг-туги билан барҳам беришдир.

2006 йилда Кондолиза Райс томонидан жаҳонга овоза қилинган «ижобий тартибсизлик» (Creative Chaos) доктринаси, аслида, минтақани қайта пичишга қаратилган пухта режаланган сценарий эди. Бугун кузатилаётган глобал беқарорлик Америкага Яқин Шарқ харитасини ўз геосиёсий иштаҳасига мослаб қайта чизиш учун қулай фурсат яратмоқда.

 Пайғамбарлик манҳажи асосидаги Рошид Халифаликнинг қайта қад ростлаши бугун қадам етгудек яқин масофада турибди. Аллоҳнинг иродаси ила, мустабид кучлар Ислом нурини ўчириш йўлида бор-будини совуриб бўлган бир пайтда, ушбу Давлат уларнинг кўз ўнггида маҳобат билан бўй кўрсатажак! Дунёвий макр-ҳийлалар ва геосиёсий ўйинлар занжири узилишга маҳкум, чунки ботил кучлар бу муҳорабада муқаррар завол топажаклар. Зеро, Аллоҳ Таоло куфр аҳлининг беҳуда саъй-ҳаракатлари ҳақида шундай марҳамат қилади:

﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ فَسَيُنفِقُونَهَا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ يُغْلَبُونَ وَالَّذِينَ كَفَرُوا إِلَىٰ جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ﴾

«Шубҳасиз, куфр йўлини тутганлар ўз бойликларини одамларни Аллоҳнинг йўлидан тўсиш учун сарфлайдилар. Совуришда давом этсинлар, вақти келиб бу сарф-харажатлар уларнинг қалбида аламли бир ҳасрат бўлажак, сўнгра мағлуб бўлажаклар! Куфр келтирган кимсаларнинг оқибати жаҳаннам қаърида тўпланишдир!»[1]

Шу боис, биз дунё мусулмонларини, хусусан, Яқин Шарқ аҳлини ўзларига қарши тўқилаётган маккорлик тўрларини англаб етишга чорлаймиз. Умматнинг азизлиги Ғарб манфаатлари йўлида малайлик қилиш ёки мустамлакачиларнинг оёғи остида хор бўлишда эмас, балки капитализм зулматини ёриб чиқадиган ва дунёни адолат билан бошқарадиган илоҳий низомга қайтишдадир.

Эй мусулмонлар ва эй нусрат беришга қодир бўлган қувват аҳли! Ушбу муқаддас дин нусрати йўлида бирлашинг! Ўзаро ихтилофлардан фақат душман фойда кўради. Ягона Халифа ва ягона байроқ остидаги бирлик — бизни яна инсоният учун чиқарилган «энг хайрли уммат» мақомига қайтаради. Зеро, Аллоҳ Таоло Ўзининг азиз Китобида шундай марҳамат қилади:

﴿كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ﴾

 «Эй Уммати Муҳаммад! Сиз одамлар манфаати учун чиқарилган энг хайрли Уммат бўлдингиз; зеро сиз маъруфга буюрасиз, мункардан тўсасиз ва Аллоҳга имон келтирасиз. Агар Аҳли китоб ҳам сиз каби имон келтирганида эди, албатта ўзлари учун яхши бўларди. Уларнинг орасида Исломни қабул қилиб, имонга келганлари ҳам бор, бироқ уларнинг аксарияти ҳақ йўлдан чиққан фосиқ-кофирлардир»[2].

Устоз Набил Абдулкарим

Роя газетасининг 2026 йил 3 июн, чоршанба кунги 602-сонидан