ЭРДЎҒОН ОҒЗИДАН ОТИЛАЁТГАН РАКЕТАЛАР

Туркия Президенти Тоййиб Эрдўғон яҳудий вужуди манзилига қаратилган сиёсий риторикасини кескинлаштириб, Исроилнинг «ваъда қилинган замин» концепциясидан огоҳлантирмоқда. Шунингдек, у Туркиянинг миллий хавфсизлик контури фақатгина Ҳатай билан чекланмай, билвосита Ҳалаб, Дамашқ ва Байрут каби трансминтақавий нуқталардан бошланишини алоҳида қайд этди («Ал-Жазира», 10.06.2026). Ушбу баёнотлар фонида Яқин Шарқда Анқара ва яҳуд ўсимтаси ўртасида муқаррар ҳарбий-сиёсий конфронтация (тўқнашув) шаклланаётгандек визуал таассурот юзага келмоқда. Икки томонлама муносабатлардаги дипломатик диссонанс (кескинлик) ўз динамикасининг энг юқори нуқтасига етган бўлиб, ўзаро даъволар анъанавий келишмовчиликлар чегарасидан чиқди ва минтақавий архитектурани қайта шакллантириш бўйича мафкуравий рақобат тусини олди.
Бироқ реал сиёсат (Realpolitik) фақатгина декларатив баёнотларга асосланмайди. У давлат институтларининг стратегик доктриналари, яширин ҳарбий-сиёсий иттифоқлар ва узоқ муддатли геостратегик позициялар асосида шаклланади.

Айни шу нуқтада фундаментал савол юзага келади: Президент Эрдўғоннинг баёнотлари Туркиянинг яҳуд омилига таянувчи глобал хавфсизлик тизимидан узилишини кўрсатувчи стратегик демарш ҳисобланадими ёки бу шунчаки ички сиёсий конъюнктура (талаблар) ва реал геосиёсий воқелик ўртасидаги дисбалансни бошқариш уринишими? Бундан ташқари, Ташқи ишлар вазири Ҳакан Фидан Покистондан Яқин Шарққача бўлган контурда Туркия, Саудия Арабистони, Миср ва Кўрфаз монархияларини қамраб олувчи ҳамда келажакда 1967 йилги чегаралар доирасида Фаластин суверенитетини тан олиш шарти билан Эрон ва яҳуд ўсимтасини ҳам интеграция қилиниши мумкин бўлган кўп томонлама хавфсизлик архитектураси лойиҳасини тақдим этганидан атиги бир ҳафта ўтиб, расмий риторикадаги бундай кескин эскалацияни қандай баҳолаш мумкин?

Мазкур саволга холис баҳо бериш учун, энг аввало, сиёсий таҳлилнинг икки муҳим даражасини ўзаро ажратиш лозим: декларатив сиёсий риторика даражаси ва давлатнинг институционал стратегик доктринаси. Халқаро муносабатлар субъектлари кўпинча оммавий ахборот майдонида кескин конфронтацияга киришсалар-да, парда ортида уларни боғлаб турган умумий тизимли платформалар доирасида прагматик ҳамкорликни давом эттирадилар. Туркия ва яҳуд ўсимтаси муносабатларининг замонавий тарихи мана шундай иккиёқламаликнинг классик намунасидир.

Зеро, икки томонлама алоқалар фақатгина Эрдўғон даври билан чекланмайди ва у узоқ муддатли институционал асосга эга. Туркия 1949 йилдаёқ яҳуд ўсимтасини расмий равишда тан олган. Кейинчалик, 1952 йилда Анқаранинг НАТОга интеграциялашуви ортидан, Пентагоннинг юқори мартабали ҳарбий экспертлари ва маслаҳатчилари мамлакатга оқиб кела бошлади. Натижада, Туркия ҳарбий кучлари тизимига АҚШнинг West Point ҳарбий академияси томонидан ишлаб чиқилган, доимий кескинлик ва сафарбарлик ҳолатини сақлаб қолиш учун ташқарида сохта душманлар ўйлаб топиш фикрига қурилган ҳарбий доктринаси сингдирилди. Мазкур тарихий ретроспектива Туркиянинг бугунги кунга қадар АҚШ ва унинг асрандисининг иттифоқчиси бўлиб қолди.

ХХ асрнинг 90-йилларида Анқара ва яҳуд ўсимтаси ўртасида Яқин Шарқ минтақасидаги энг йирик ҳарбий-стратегик коалициялардан бири шакллантирилди. Хусусан, 1996 йилда икки томонлама муносабатларда разведка маълумотларини алмашиш, ҳарбий кадрларни тайёрлаш, Туркия қуролли кучлари ҳарбий техникасини модернизация қилиш ҳамда қўшма тактик-стратегик ўқув машғулотларини ўтказишни назарда тутувчи кенг қамровли мудофаа шартномалари пакети имзоланди. Мазкур жараён қисқа муддатли тактик яқинлашув бўлмай, балки Совуқ урушдан кейинги даврда шаклланган янги халқаро муносабатлар тизимида Туркия ва яҳуд ўсимтасини минтақавий хавфсизликнинг икки асосий форпости (устуни) сифатида кўрган Вашингтоннинг глобал геосиёсий доктринаси маҳсули эди.

Махфий дипломатик ҳужжатлар ва архив материаллари шуни кўрсатадики, яҳудий вужудининг Ливандаги сиёсий ва ҳарбий операциялари координатори ҳамда «Моссад» ташқи разведка хизматининг Ливан йўналиши бўйича бош масъули Ури Лубрани Анқара ва жўҳитлар ўртасидаги яширин хавфсизлик пактини ишлаб чиқишда асосий фигуралардан бири бўлган. Айни пайтда Эрон бўйича етакчи таҳлилчи ҳисобланган Лубранига 1990 йилда Бош вазир Ицхак Рабин томонидан Туркия билан яширин стратегик алоқаларни йўлга қўйиш ваколати берилган эди. Анқара ва яҳуд ўсимтаси ўртасида имзоланган ушбу стратегик шартнома кўп босқичли ҳарбий ҳамкорлик занжирининг олий нуқтаси (кулминацияси) бўлди. Мазкур келишув доирасида Туркиянинг Сурия ва Эрон билан давлат чегаралари бўйлаб радиотехник разведка, электрон кузатув ва аудиофиксация (эшитиш) тизимларидан иборат қўшма махсус инфратузилма барпо этилди.

Анқара ва яҳуд ўсимтаси ўртасидаги ҳарбий келишув Шимон Перес бошқаруви даврида, Бош вазир Тансу Чиллер ҳукумати томонидан имзоланган бўлса-да, кейинчалик Беньямин Нетаньяху Анқара ва Дамашқ ўртасидаги трансчегаравий сув ресурслари инқирозидан геосиёсий ричаг сифатида фойдаланди ва бу жараёнга Сурияга қарши тўғридан-тўғри стратегик босим ўтказиш тусини берди. яҳудий ҳарбий доктринаси ва архив ҳужжатларида қайд этилишича, Тел-Авивдаги институционал доиралар Дамашқнинг минтақавий мавқеини заифлаштиришни устувор вазифа деб билган. Айни пайтда, ушбу коалицион ҳамкорлик 2003 йилги Истанбул саммитида расман эълон қилинган АҚШнинг «Катта Яқин Шарқ» (Greater Middle East) глобал лойиҳасининг фундаментал пойдеворига айланди.

Бироқ бу ердаги асосий геосиёсий дилемма1990-йиллардаги стратегик шерикликнинг ўз шаклини сақлаб қолганида эмас, балки ушбу иттифоқни юзага келтирган тизимли омиллар ва шарт-шароитларнинг бугунги кунда қанчалик ўзгарганидадир. Бу саволга бериладиган реал баҳо оммавий ахборот воситаларидаги расмий баёнотлардан тубдан фарқ қилади. Чунки 2022 йилнинг март ойида яҳуд Президенти Ицхак Герцогнинг Анқарага амалга оширган расмий ташрифи чоғида Президент Эрдўғон томонидан олий даражадаги дипломатик протокол асосида, юқори мақомда кутиб олиниши икки томонлама муносабатларнинг институционал ворислик асослари ҳануз барқарор эканлигини намойиш этди.

Кейинчалик, 2023 йилнинг сентябрь ойида БМТ Бош Ассамблеясининг 78-сессияси доирасида Нью-Йоркда Президент Эрдўғон ва Бош вазир Беньямин Нетаньяху ўртасида олий даражадаги музокаралар бўлиб ўтди. Расмий баёнотларга кўра, томонлар трансминтақавий кун тартибини, икки томонлама сиёсий-иқтисодий алоқаларни ҳамда Фаластин-яҳудий низосининг ҳозирги динамикасини муҳокама қилганлар. Учрашувда Эрдўғон глобал барқарорликни таъминлаш йўлида ўзаро прагматик ҳамкорлик зарурлигини қайд этиб, Анқара ва яҳудий ўсимтаси ўртасидаги шериклик истиқболлари энергетика, юқори технологиялар, инновациялар, сунъий интеллект ва киберхавфсизлик соҳаларини қамраб олишини таъкидлади. Мазкур келишувларнинг мантиқий давоми сифатида Туркия Энергетика вазири Алпарслан Байрактарнинг 2023 йил ноябрь ойида Тел-Авивга расмий ташрифи режалаштирилган эди. Бироқ «Ақсо тўфони» операцион силсиласи Яқин Шарқдаги геосиёсий конъюнктурани мутлақо ўзгартириб, ушбу иқтисодий-стратегик лойиҳаларнинг реализациясини номаълум муддатга музлатиб қўйди.

Мавжуд сиёсий вазиятдан қатъи назар, Туркия Шимолий Атлантика альянсининг (НАТО) таянч ва стратегик аъзоси бўлиб қолмоқда. Мамлакат мудофаа-саноат комплекси Ғарбнинг ҳарбий-технологик ва хавфсизлик тизими билан чуқур интеграциялашган бўлиб, Анқаранинг сиёсий элитаси Атлантика блокини миллий хавфсизлик архитектурасининг фундаментал кафолати сифатида кўришда давом этмоқда. Диққатга сазовор жиҳати шундаки, Эрдўғоннинг яҳудий манзилига қарата айтган кескин баёнотлари Анқаранинг АҚШ Президенти Дональд Трампнинг Туркия пойтахтида ўтказилиши кутилаётган НАТО саммитидаги иштирокини расман қўллаб-қувватлаши билан бир вақтга тўғри келди. Туркия раҳбари Трампнинг ушбу ташрифи ҳарбий-сиёсий альянснинг барқарорлиги ва бирлигини таъминлашда муҳим аҳамият касб этишини алоҳида таъкидлади («Анадолу», 10.06.2026). Бу ҳолат Анқара ташқи сиёсатидаги кескин риторика шунчаки декларатив характерга эга эканлигини ва соф расмий протокол доирасидан анча чуқурроқ стратегик манфаатларга таянишини кўрсатади.

Геосиёсат дунёсида давлатларнинг ҳақиқий устуворликлари минбарларда ишлатиладиган тил орқали эмас, балки инқирозлар лаҳзасида маҳкам тутадиган иттифоқлари орқали ўзлигини намоён қилади. Агар Туркия айни пайтда Ғарб хавфсизлик тизимини маҳкам тутаётганини таъкидлаётган бўлса, яҳудий вужуди Ғарбнинг Яқин Шарққа нисбатан стратегиясидаги собит унсурлардан бирини ифодалайди.

Бунинг асносида, биз Туркия Разведка бошқармаси (МИТ) раҳбари Иброҳим Қалиннинг Ғазода содир бўлаётган барча нарсаларни ҳатлаб ўтиб, Мисрга қараб йўл олганини кўрамиз. Лекин нима учун? Ҳамас ҳаракатини ўз қуролидан маҳрум қилиш бўйича музокара олиб бориш учун! У Трампнинг қаршилик ҳаракатини қуролсизлантириш режасини татбиқ этиш Ғазода бардавом тинчлик қайтишига ҳисса қўшишини алоҳида уқтирмоқда (Ал-Явм Ас-Сабиъ, 09/06/2026). Амаллар ва сўзлар ўртасидаги ушбу яққол зиддият бизни Эрдўғоннинг сўнгги баёнотларига бошқача бир нигоҳ билан қарашга мажбур қилади.

Мазкур баёнотлар яҳудий ўсимта билан тўғридан-тўғри ҳарбий тўқнашувга шайликни эмас, балки беқарор минтақавий геосиёсий муҳитни манипуляция қилиш (бошқариш) уринишидан далолат беради. Расмий Анқара Сурия, Ливан ва Шарқий Ўрта Ер денгизи ҳавзасида кузатилаётган бурилишларни жиддий хавотир билан мониторинг қилмоқда ва кучлар балансининг ҳар қандай ўзгариши Туркиянинг минтақавий нуфузи ҳамда стратегик мавқеига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатишини аниқ баҳоламоқда.

Шунингдек, Вашингтон Эрон йўналишидаги инқирозни жиловлай олмаган тақдирда юзага келиши мумкин бўлган урушнинг эҳтимолий деструктив оқибатлари хавфини ҳам назардан қочирмаяпти. Бундан ташқари, Туркия жамияти ва Ислом олами жамоатчилиги Ғазо секторидаги инқирозни ҳамда яҳуднинг босқинчи сиёсатини жиддий маънавий-сиёсий индикатор сифатида қабул қилаётгани расмий доираларга аён. Айни шу нуқтада ички сиёсий омиллар ташқи геосиёсий векторлар билан кесишади: оммавий сафарбарликка қаратилган риторика, амалда — худди Сурия инқирозида кузатилганидек — Ғазо ва Ливан масаласидаги ҳарбий-тактик чекиниш билан ўзаро уйғунлашиб кетади.

Шундай қилиб, яҳудий ўсимта манзилига қаратилган қатъий ва кескин риторика Анқара сиёсий элитасига ички аудиториядаги оммавий норозилик кайфиятини жиловлаш имкониятини тақдим этади. Бу ўз навбатида, мухолиф ва рақобатчи сиёсий кучларнинг Фаластин муаммосини ўз сиёсий манфаатлари йўлида монополия қилиб олишига тўсқинлик қилади ҳамда Туркиянинг Яқин Шарқ муаммоларининг бош ҳимоячиси сифатидаги имижини мустаҳкамлайди. Бироқ ушбу омиллар Туркиянинг трансминтақавий халқаро хавфсизлик ва иқтисодий тизимдаги реал мақомини белгилаб берувчи институционал ва таркибий воқеликни асло ўзгартира олмайди.

Катта эҳтимол билан, Яқин Шарқ минтақаси коалицион иттифоқларнинг кенг кўламли қайта тузилиш босқичига қадам қўймоқда. Бу жараён Ғарб коалициясини ва хусусан Вашингтонни асосий минтақавий субъектларни доимий ҳолдан тойдириш ҳолатида ушлаб туриш стратегиясидан воз кечиб, уларни қамраб олувчи янги кўп томонлама хавфсизлик формулаларини ишлаб чиқишга ундаши мумкин. Бундай шароитда Анқара ва яҳудий вужудининг бугунги кундаги ўзаро тактик ихтилофлари эмас, балки узоқ муддатли истиқболда уларнинг стратегик манфаатлари «Абраҳам» Яқин Шарқ трансминтақавий лойиҳаси доирасида қайта ўзаро кесишиши мумкинми-йўқми деган саволдир?!

Айни шу нуқтаи назардан баҳоланганда, икки томонлама оммавий ахборот маконида кузатилаётган «нутқ ракеталари» кўринганидан кўра камроқ прагматик аҳамиятга эга. Зеро, халқаро муносабатлар тарихи давлатлараро алоқаларнинг истиқболини вақтинчалик сиёсий шовқин-сурон эмас, балки фундаментал стратегик манфаатлар векторлари белгилашини исботлаган. Жорий динамика Анқаранинг мавжуд глобал хавфсизлик архитектоникасидан узилишини эмас, балки ушбу тизим ичида ўз минтақавий мақомини музокара қилиш уринишларини кўрсатмоқда. Шу сабабли, Туркия ва яҳудий ўсимта ўртасидаги прагматик ҳамкорликнинг қайта тикланиши, ҳозирги ҳарбий-сиёсий инқироз фонида қанчалик имконсиз бўлиб туюлмасин, Яқин Шарқнинг узоқ муддатли геосиёсий сценарийларидан соқит қилинмайдиган реал муқобилдир, дея хулоса қилиш мумкин.

Устоз Муҳандис Висом Ал-Атраш

Роя газетасининг 2026 йил 17 июн, чоршанба кунги 604-сонидан