Ўзбекистон-Сербия стратегик шериклиги: Евроосиёда қайта қурилаётган йўллар ортида нима турибди?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йил 8 сентябрда Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёевнинг Белградга расмий сафар якунларига кўра, Ўзбекистон ва Сербия муносабатларини стратегик шериклик даражасига кўтариш тўғрисида қўшма декларация имзоланди. Шунингдек, меҳнат миграциясидан тортиб темир йўл инфратузилмасигача бўлган соҳаларни қамраб олган 20 та ҳужжат алмашилди (Ўзбекистон Президенти расмий сайти; Сербия ҳукумати, 8 сентябрь 2026).

Бир қарашда бу икки давлат ўртасидаги оддий дипломатик ва иқтисодий яқинлашувга ўхшайди. Бироқ муносабатларнинг ҳозирги иқтисодий ҳажми билан қабул қилинган ҳужжатларнинг стратегик кўлами ўртасида сезиларли фарқ бор. 2025 йилда Ўзбекистон-Сербия товар айирбошлаш ҳажми атиги 12,6 миллион доллар атрофида бўлган (Ўзбекистон Миллий статистика қўмитаси, 2026).

Шундай экан, иқтисодий муносабатлари ҳали кичик бўлган икки давлат нега транспорт коридорлари, темирйўл, божхона, эркин савдо, саноат, технология ва меҳнат мобиллиги каби соҳаларни бир вақтнинг ўзида стратегик даражада боғлашга киришди?

Айниқса, масаланинг транспорт, логистика, саноат таъминоти ва табиий ресурслар каби стратегик соҳаларга бориб тақалиши уни оддий икки томонлама муносабат доирасидан чиқаради. Чунки бундай соҳалар давлатларнинг ташқи бозорларга чиқиши, хомашё ҳаракати, энергия хавфсизлиги, саноат таъминоти ва ҳатто сиёсий манёвр имкониятига таъсир кўрсатади.

Ўзбекистон ҳам, Сербия ҳам бу стратегик соҳаларда Евроосиё сиёсатини белгилаб берадиган буюк қудрат марказлари эмас. Улар катта давлатлар қурган иқтисодий, технологик, молиявий ва транспорт тизимлари ичида ҳаракат қилмоқда. Шунинг учун уларнинг стратегик соҳалардаги яқинлашувини бу тизимларни бошқараётган катта кучларнинг манфаатларидан ажратиб ўрганиб бўлмайди.

Маданият, туризм, таълим ёки айрим икки томонлама техник масалаларда Тошкент билан Белград ўз манфаатларидан келиб чиқиб келишиши табиий. Аммо гап Евроосиё транспорт коридорлари, Европа бозорига чиқиш, стратегик хомашё, саноат таъминот занжирлари ва йирик инфраструктура ҳақида кетганда, масала бошқача тус олади.

Яқинлашув бир кунлик сафарда пайдо бўлмади. 2025 йил 28 октябрда Сербия президенти Александр Вучич Тошкентга ташриф буюрганида машинасозлик, фармацевтика, кимё саноати, ахборот технологиялари, рақамлаштириш ва агросаноат соҳаларида кооперация масалалари муҳокама қилинган эди.

Энг муҳими, ўша пайтдаёқ томонлар «Марказий Осиё–Болқон» йўналишида янги транспорт йўлакларини, жумладан, Транскаспий коридори доирасида ривожлантириш масаласини кун тартибига қўйдилар (Ўзбекистон Президенти расмий сайти, 28 октябр 2025).

Ўша сафар якунларида инвестиция, иқтисодий ҳамкорлик, муҳандислик, илғор технологиялар, сунъий интеллект ва меҳнат миграцияси каби соҳаларда 11 та ҳужжат қабул қилинди (Ўзбекистон Президенти расмий сайти, 28 октябр 2025).

2026 йил май ойида эса, Сербия томони Белград ва Тошкентни Марказий Осиё билан Европа ўртасидаги иқтисодий боғланиш ҳамда «учинчи бозорлар»га чиқиш нуқтаси сифатида кўраётганини очиқ билдирди (Сербия ҳукумати, 7 май 2026).

Демак, 8 сентябрдаги стратегик шериклик 2025 йил кузидан бошланган йўналишнинг институционал давомидир. Бироқ хронологиянинг ўзи ҳали бу ҳаракатнинг сиёсий моҳиятини тўлиқ очиб бермайди. Бунинг учун қабул қилинган ҳужжатларнинг бир-бири билан қандай боғланаётганига қараш лозим.

20 та ҳужжат ортидаги стратегик занжир Белградда қабул қилинган ҳужжатлар орасида: Ўрта йўлакни қўллаб-қувватлаш, темирйўл инфратузилмаси, халқаро автомобиль ташувлари, божхона ҳамкорлиги, эркин савдо битими бўйича музокараларга тайёргарлик каби йўналишлар мавжуд (Сербия ҳукумати; Ўзбекистон Президенти расмий сайти, 8 сентябр 2026).

Бу ҳужжатларнинг бир пакетда қабул қилиниши муҳим. Чунки товар ҳаракатланиши учун йўлнинг ўзи етарли эмас. Темирйўл ва автотранспорт, чегарадан ўтиш, божхона, савдо режими ва логистика тизими ҳам бир-бирига мослашиши керак.

Шу билан бирга, 2026-2028 йилларга мўлжалланган саноат ҳамкорлиги ҳаракат режаси қабул қилиниб, электротехника маҳсулотлари, автомобиль ва саноат компонентлари, фармацевтика, дастурий таъминот ва сунъий интеллект каби соҳалар ҳам кооперация йўналишлари сифатида белгиланди (Ўзбекистон Президенти расмий сайти, 8 сентябр 2026).

Демак, гап алоҳида-алоҳида савдо битимлари ҳақида эмас. Бу ерда: транспорт → логистика → божхона → савдо → саноат кооперацияси занжири шакллантирилмоқда. Бундай занжир стратегик аҳамиятга эга. Чунки у Марказий Осиёдан товар ва ресурсларнинг қайси йўналиш орқали ҳаракатланиши, қайси бозорларга кириши ва қайси саноат тизимлари билан боғланишини белгилайди. Шунинг учун Ўзбекистон-Сербия муносабатининг мазкур қисми икки давлат муносабатларидан кенгроқ сиёсий муҳит ичида ўрганилиши керак.

Евроосиё транспорт харитаси ўзгармоқда. Россия–Украина уруши ва Россияга қарши санкциялар Евроосиё транспорт йўлларининг сиёсий қийматини ўзгартирди. Урушгача Хитой билан Европа ўртасидаги қуруқлик савдосининг катта қисми Россия орқали ўтувчи шимолий маршрутлардан фойдаланар эди. Урушдан кейин эса, Россия ҳудудига боғлиқ бўлмаган альтернатив йўлларнинг аҳамияти ошди. Шулардан энг муҳими Транскаспий ёки Ўрта йўлакдир. У Хитой ва Марказий Осиёни Каспий денгизи, Жанубий Кавказ ва Европа билан боғлайди.

2026 йил 23 июнда Европа Комиссияси Марказий Осиёдан Жанубий Кавказ ва Қора денгиз орқали Европагача бўлган транспорт боғланишларини бирлаштиришга қаратилган Connectivity Agenda Platformни ишга туширди. ЕИ Транскаспий коридорини бошидан охиригача боғлаш, чегара ўтишларини яхшилаш ва стратегик инфраструктурага янги маблағ жалб қилишни белгилади (Европа Комиссияси, 23 июн 2026). Бу йўлнинг аҳамияти фақат транспортда эмас. У Марказий Осиёдан чиқадиган хомашё ва товарлар оқимини Европа иқтисодий тизимига боғлаш имконини ҳам беради.

Табиий ресурслар масаласи ҳам шу ерда стратегик аҳамият касб этади. Марказий Осиё уран, мис, олтин ва бошқа минерал ресурсларга бой. Европа Иттифоқи эса, критик хомашё бўйича таъминот манбаларини диверсификация қилишга ҳаракат қилмоқда. Шунинг учун Марказий Осиёдан Европага ишончли транспорт йўли ва Марказий Осиё ресурсларига чиқиш бир-биридан ажралган икки масала эмас. Транспорт йўли ресурсга чиқишни таъминлайди. Ресурс эса, транспорт коридорининг стратегик қийматини оширади.

Ўзбекистоннинг стратегик заифлиги — импортга боғлиқ саноат. Масала мамлакат ишлаб чиқариш тизимининг ҳал қилувчи қатламлари — юқори аниқликдаги станоклар, технологик линиялар, двигатель ва трансмиссиялар, саноат электроникаси, автоматлаштириш тизимлари ва бошқа критик ускуналарнинг ташқи таъминотга кучли боғланганидадир. 2025 йилда Ўзбекистон импорти 47,35 миллиард долларни ташкил этди. Шу импортнинг 33,8 фоизи машина ва транспорт ускуналари ҳиссасига тўғри келди (Ўзбекистон Миллий статистика қўмитаси, 21 январ 2026). Бу саноат тизимининг муҳим ишлаб чиқариш воситаларида ташқи марказларга боғлиқлик катта эканини кўрсатади.

Саноат мустақиллиги мезони тайёр маҳсулотни мамлакат ичида йиғиш эмас. Ҳал қилувчи мезон — маҳсулот ишлаб чиқарадиган машиналар, станоклар, моторлар ва асосий технологик ускуналарни мамлакатнинг ўзи ишлаб чиқара олиши. Ислом нуқтаи назаридан давлатни саноатлаштириш сиёсатига оид асарда ҳам тўлиқ саноатлашишда биринчи навбатда машина, мотор ва асосий ускуналарни ишлаб чиқарадиган саноатни барпо этиш зарурлиги таъкидланади. Чунки ишлаб чиқариш машинаси ва унинг муҳим эҳтиёт қисмлари ташқи давлатдан келса, мамлакатда фабрика турган бўлса ҳам, унинг ишлаши ташқи таъминотга боғлиқ бўлиб қолади. Шу сабаб Ўзбекистон стратегик саноат ва технология масалаларида мустақил давлат сифатида қарор қабул қиладиган даражада эмас. У машина, технология, капитал ва бозор учун ташқи марказлар билан ҳисоблашишга мажбур.

Бу ҳолат ташқи сиёсатга ҳам таъсир кўрсатади. Чунки иқтисодий ва технологик қарамлик фақат иқтисодий масала бўлиб қолмайди. Муайян вазиятларда у ташқи сиёсий босим воситасига айланиши мумкин.

Нега Сербия?

Сербиянинг иқтисоди Европа билан чуқур боғланган. 2025 йилда унинг умумий ташқи савдосининг 58,3 фоизи ЕИ давлатлари ҳиссасига тўғри келди (Сербия Республика статистика бошқармаси, 2026). Шу сабаб Сербия Болқон орқали Европа иқтисодий майдонига кириш нуқталаридан биридир.

Айни вақтда Сербия Хитой билан ҳам инфраструктура ва саноат соҳасида чуқур ҳамкорлик қилмоқда. 2026 йил 25 майда Сербия ва Хитой 2026-2028 йилларга мўлжалланган Belt and Road Initiative ҳаракат режасини ҳамда саноат ва таъминот занжирларига оид келишувларни қабул қилди (Сербия ҳукумати, 25 май 2026).

Сербия Россия билан энергетик муносабатларни сақлаб келмоқда. АҚШ эса Косово, санкциялар ва минтақавий хавфсизлик масалаларида Белград учун катта ташқи сиёсий омилдир. Шунинг учун Сербия ҳам стратегик масалаларни ташқи кучлардан мутлақ мустақил белгилайдиган қудратли давлат эмас. Унинг иқтисоди Европа бозорига, энергетикасининг муҳим қисми Россияга, инфратузилма ва саноат инвестицияларининг бир қисми Хитойга, хавфсизлик эса Ғарб, хусусан, АҚШнинг сиёсий таъсирига боғланган.

Демак, Ўзбекистон ва Сербиянинг стратегик соҳалардаги яқинлашувига икки мустақил марказнинг ўзаро ихтиёрий геосиёсий лойиҳаси сифатида қаралиши мумкин эмас.

Бу яқинлашувдан катта давлатлар ҳам манфаатдор. Масала энди уларнинг манфаатлари нимадан иборат эканидадир.

Европа Иттифоқи манфаати

Европа Иттифоқи Марказий Осиёни Европа бозори билан Россиядан ташқари транспорт йўллари орқали боғлашдан манфаатдор. Бу транспорт йўли Европа учун икки жиҳатдан стратегик аҳамиятга эга. Биринчиси — Россия ҳудудига боғлиқ бўлмаган альтернатив савдо ва логистика йўлини яратади. Иккинчиси — Марказий Осиёнинг стратегик ресурсларини Европа таъминот занжирларига боғлаш имконини кенгайтиради. Шу сабаб Ўзбекистон-Сербия ҳужжатларида Ўрта йўлак, темирйўл, автомобиль транспорти, божхона ва эркин савдо механизмларининг бир пакетда шакллантирилиши ЕИнинг Марказий Осиё–Европа транспорт ва ресурс сиёсати манфаатига мос келади. Сербия эса Европа иқтисодий тизими билан чуқур боғланган Болқон нуқтаси сифатида бу занжир учун қулай ўрин эгаллайди.

Хитой манфаати

Хитойнинг манфаати Евроосиё бўйлаб Шарқдан Ғарбга транспорт, товар ва саноат таъминот занжирларини кенгайтиришдир. Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темирйўли ушбу стратегиянинг Марказий Осиёдаги муҳим бўғини ҳисобланади. Сербия эса Хитойнинг Европадаги BRI ва инфратузилма сиёсатининг муҳим майдонларидан бири. Шунинг учун: Хитой → Қирғизистон → Ўзбекистон → Каспий → Кавказ → Болқон → Сербия → Европа каби узун иқтисодий занжирнинг шаклланиши Хитойнинг Евроосиё бўйлаб товар ва ишлаб чиқариш тармоқларини кенгайтириш манфаатига мос келади.

ЕИ ва Хитойнинг мақсади бир хил эмас. ЕИ Марказий Осиёни Европа бозори, ресурс ва таъминот тизимига боғлашдан манфаатдор. Хитой эса ўз маҳсулотлари, капитали ва ишлаб чиқариш тармоқларини Ғарбга кенгайтиришдан манфаатдор. Бироқ Ўзбекистон-Сербия транспорт ва саноат боғланишининг кучайиши икки томоннинг ҳам муайян геоиқтисодий манфаатларига хизмат қилиши мумкин.

Россия учун манфаат борми?

Россия учун Марказий Осиёда шаклланган иқтисодий, энергетик, меҳнат ва транспорт ричагларини сақлаб қолиш муҳим. Ўзбекистон Россия билан катта савдо, энергетика ва саноат алоқаларини давом эттирмоқда. Россия Ўзбекистон меҳнат миграцияси учун ҳам асосий йўналиш бўлиб қолмоқда. Бироқ Марказий Осиёдан Европа томон Россия ҳудудидан ташқари янги транспорт йўлларининг кенгайиши Москва инфраструктурасига эҳтиёжни нисбатан камайтиради. Шу маънода Ўрта йўлакнинг ривожланиши Россиянинг Марказий Осиё ташқи транспорт алоқаларидаги ричагини нисбатан қисқартиради. Демак, Ўзбекистон-Сербия яқинлашуви Россия манфаатига тўлиқ мос эмас. Айниқса, транспортнинг Россияни четлаб ўтувчи қисми Москва учун геоиқтисодий йўқотишни англатади. Бироқ ўзбек режимининг кўп векторли сиёсат юргизаётгани унинг Россиядан узилганини эмас, ташқи боғлиқликларини бир нечта куч ўртасида тақсимлаётганини кўрсатади.

Демак, Ўзбекистон-Сербия яқинлашувининг сиёсий маъноси нима?

Бу ерда икки даражани ажратиш лозим. Маданият, туризм, таълим ёки айрим оддий савдо соҳаларида икки давлат ўзлари мустақил келишувларга бориши мумкин. Аммо транспорт коридорлари, стратегик логистика, критик ресурслар, йирик саноат таъминот занжирлари ва энергетика бошқа даражадаги масалалардир. Бу соҳалар Евроосиёдаги йирик кучларнинг стратегик манфаатларига бевосита боғлиқдир. Ўзбекистон ҳам, Сербия ҳам бу катта тизимлардан мустақил сиёсий ва саноат қудратига эга эмас. Шунинг учун уларнинг стратегик яқинлашуви: ЕИнинг Марказий Осиёни Европа транспорт ва ресурс занжирига боғлаш манфаати, Хитойнинг BRI орқали Евроосиё таъминот ва саноат занжирларини Ғарбга узайтириш манфаати ҳамда Россиянинг минтақа устидаги мавжуд транспорт-иқтисодий ричагларини сақлаб қолиш манфаати кесишадиган сиёсий майдонда содир бўлмоқда. Шу нуқта Ўзбекистон-Сербия стратегик шериклигининг ҳақиқий сиёсий маъносини очади. Бу икки давлат Евроосиё транспорт тартибини белгилаб бераётган марказлар эмас. Улар буюк давлатлар шакллантираётган катта тизимлар ичида ўзларига қулайроқ ўрин эгаллашга ҳаракат қилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон-Сербия стратегик шериклигининг марказида оддий икки томонлама савдо эмас, балки логистика, транспорт, божхона, савдо ва саноат занжирини бир-бирига боғлаш ҳаракати турибди. Бу занжир стратегик аҳамиятга эга. Чунки у Марказий Осиё ресурслари ва маҳсулотларининг қайси бозорларга, қайси транспорт йўналишлари орқали ва қайси ташқи саноат тизимлари билан боғланишини белгилайди. Шунинг учун мазкур яқинлашувдан катта кучлар манфаатдор. Ўзбекистон ўз ташқи каналларини кўпайтириш орқали манёвр қилиш имконига эга бўляпти. Аммо ташқи саноат технологияси, станоклар, капитал, бозор ва стратегик инфратузилмага боғлиқлик сақланар экан, бу манёврни ҳақиқий сиёсий мустақиллик деб бўлмайди. Қарамликни бир нечта куч ўртасида тақсимлаш — қарамликдан чиқиш эмас.

Масалани Ислом нуқтаи назаридан кўриб чиққанда, ечим мусулмон юртларининг Россия, Хитой, Европа ёки Америка ўртасида яхшироқ мувозанат топишида эмас. Чунки бу ҳолатда муаммонинг асли ўзгармайди. Шунга кўра, ҳақиқий тўғри ечим — мусулмонларни ягона сиёсий давлатда бирлаштирадиган Халифаликни барпо этишдир. Халифалик мусулмон юртларининг парчаланган ресурслари, бозорлари, инсон кучи ва географик имкониятларини ягона сиёсий ирода қўлида бирлаштиради.

Салоҳиддин

10.09.2026й