Жаҳон молиявий инқирозининг таркибий сабаблари

Жаҳон молиявий инқирозлари тўсатдан, йўқ жойдан пайдо бўладиган ҳодисалар ҳам, шунчаки бозорлардаги ўткинчи беқарорлик ҳам эмас. Балки улар глобал молиявий ва иқтисодий тизимнинг асосини кемираётган таркибий номутаносибликларнинг узоқ вақт давомида тўпланиб бориши оқибатидир. Бойлик ҳақиқий ишлаб чиқаришдан кўра кўпроқ қарзларга таянган ҳолда яратилса, бозорлар ҳақиқий молиялар ўрнига спекуляция майдонларига айланса ва пул ишлаб чиқарувчи иқтисодиётдан узилса, бундай тизимнинг инқирози ва қулаши табиий оқибатга айланади ва бу жараённинг содир бўлиши фақат вақт масаласи бўлиб қолади.

Сўнгги ўн йилликлар мобайнида дунё бир қатор молиявий инқирозларга гувоҳ бўлди. Бу инқирозлар халқаро молия тизимининг заифлигини очиб берди ҳамда қўлланилган ечимлар муаммонинг илдизини даволамаганини, балки унинг портлашини орқага суриб, кўламини кенгайтирганини кўрсатди. Ҳар бир инқирозга кредитларни янада кенгайтириш, ликвидликни (пул массасини) ошириш ва молиявий инструментларга қарамликни чуқурлаштириш орқали жавоб берилди. Оқибатда тизим тузилишининг ўзи беқарорлик сабабларини ўз ичида ташийдиган бўлиб қолди.

Шу сабабли, бугунги кунда дунё гувоҳи бўлаётган инқирозлар фавқулодда ҳодисалар ёки ўткинчи хатолар маҳсули эмас, балки ўн йилликлар давомида тўпланиб келган ва молиявий тизимнинг ажралмас қисмига айланган таркибий номутаносибликларнинг оқибатидир. Айнан мана шу номутаносибликлар бевосита сабаблари ёки содир бўлиш вақти турлича бўлишидан қатъи назар, инқирозларнинг даврий равишда такрорланишига олиб келмоқда.

1.Қарзларнинг беқиёс даражада инфляцияси

Қарзларнинг ҳаддан ташқари кўпайиб кетиши жаҳон иқтисодиёти дуч келаётган энг хавфли таҳдидлардан биридир. Қарзлар эндиликда фақат ҳукуматлар билан чекланиб қолмай, компаниялар, жисмоний шахслар ва молиявий муассасаларга ҳам тарқалди ва глобал иқтисодиёт учун ортиб борувчи юкка айланди.

Фоиз (рибо) ставкаларининг узоқ йиллар давомида паст даражада ушлаб турилиши ҳамда қарз олишнинг кенг кўламда ортиши ишлаб чиқаришда ёки реал иқтисодиётда ҳақиқий ўсиш билан параллель равишда бормайдиган қарз ҳажмининг мисли кўрилмаган даражада ўсишига олиб келди. Қарзларга хизмат кўрсатиш (фоизларни тўлаш) қийинлашганда, давлатлар аввалги қарзларини узиш учун яна қарз олишга мажбур бўладилар ва натижада чиқиб кетиш қийин бўлган қарз айланасига тушиб қоладилар.

2. Пул чиқаришни (эмиссияни) ҳаддан ташқари кенгайтириш

Олтин стандартидан воз кечилгандан бери марказий банклар ишлаб чиқариш ёки олтин захиралари билан бевосита боғланмаган ҳолда улкан миқдорда пул чиқариш имконига эга бўлдилар. Бу сиёсатдан фойдаланиш 2008 йилги глобал молиявий инқироздан сўнг, кейинроқ эса коронавирус пандемияси даврида янада кенгайди. Ўшанда “миқдорий юмшатиш” сиёсати номи остида бозорларга триллионлаб долларлар киритилди. Бу чоралар қисқа муддатда инқирозни орқага суришга ҳисса қўшган бўлса-да, инфляция даражасининг ошишига, молиявий “пуфакчалар”нинг ҳосил бўлишига ва валюталарнинг харид қобилияти кучсизланишига олиб келди.

3. Реал иқтисодиёт эвазига молиявий иқтисодиётнинг шишиб кетиши

Глобал капитал ҳаракатининг энг катта қисми ишлаб чиқарувчи инвестицияларга йўналтирилиш ўрнига, молиявий бозорлар ичида айланадиган бўлиб қолди. Акциялар, облигациялар, фьючерс шартномалари ва молиявий деривативлардаги спекуляция шу даражада кенгайдики, молиявий операциялар қиймати реал иқтисодиёт ишлаб чиқараётган товар ва хизматлар қийматидан бир неча баробар ортиб кетди.

Пул ишлаб чиқаришдан узилганда, бозорлар кескин тебранишлар ва тўсатдан содир бўладиган инқирозларга янада ожиз бўлиб қолади. Чунки нархлар энди активларнинг ҳақиқий қийматини эмас, балки инвесторларнинг кутилмалари ва спекуляция тўлқинларини ифода этади.

4. Банк тизимининг заифлиги ва беқарорлиги

Замонавий банк тизими қисман захиралаш тамойилига асосланади, яъни банклар омонатчилар пулининг чекланган қисмини сақлаб, қолган катта қисмини қарзга беради. Бу тизим ишонч мавжуд бўлган муддатда нормал ишлайди, аммо ишонч синганда жуда ожиз бўлиб қолади. Бир вақтнинг ўзида кўп сонли омонатчилар ўз пулларини ечиб олишга ошиқса, баъзи банкларнинг ўз мажбуриятларини бажара олмай қолишининг ўзи кифоя қилади. Сўнгги йиллардаги бир нечта банк инқирозларида бозорлар бунга гувоҳ бўлди ва келажакда бундан ҳам ёмони кутилмоқда.

5. Ҳаддан ташқари глобаллашув ва иқтисодларнинг бир-бирига боғланиб қолгани

Глобаллашув савдо ва инвестицияларни кенгайтиришга ҳисса қўшди, аммо эвазига иқтисодларни мисли кўрилмаган даражада бир-бирига боғлаб қўйди. Натижада ҳар қандай маҳаллий инқироз дунёнинг турли нуқталарига тез тарқалиш қобилиятига эга бўлди. Йирик молиявий марказлардан биридаги беқарорлик, таъминот занжирларининг узилиши ёки геосиёсий низонинг келиб чиқиши жаҳон бозорларида кенг кўламли издан чиқишларни келтириб чиқариш учун етарлидир. Бу коронавирус пандемияси, энергия инқирози ва минтақавий урушлар даврида содир бўлди ва бугунги кунда бозорларни мисли кўрилмаган даражада ларзага келтираётган беқарорликларда ҳам намоён бўлмоқда.

6. Жаҳон молиявий тизимининг сиёсийлашуви

Глобал молиявий тизим энди шунчаки савдо ва инвестицияларни тартибга солувчи восита бўлмай қолди, балки секин-аста сиёсий таъсир ўтказиш қуролига айланди. Иқтисодий санкциялар, активларни музлатиш, молиявий ўтказмаларга чекловлар ва баъзи давлатларни халқаро тўлов тизимларидан узиб қўйиш каби чоралар қўлланилди. Бу эса ортиб бораётган қатор давлатларни АҚШ ҳукмронлик қиладиган молиявий тизимга қарамлигини камайтирадиган муқобилларни излашга ундади. Бу ҳолат глобал молия тизимининг холислигига бўлган ишончнинг пасайишига ҳамда тўловлар, савдо ва валюта захиралари соҳасида муқобилларни яратишга қаратилган ҳаракатларнинг тезлашишига олиб келди.

7. Реал иқтисодиёт ва молиявий иқтисодиёт ўртасидаги фарқнинг кенгайиши

Таркибий номутаносибликнинг энг кўзга кўринган кўринишларидан бири шундаки, жаҳон молиявий бойлиги реал ишлаб чиқариш ўсишига қараганда анча тез суръатлар билан ўсди. Кўплаб иқтисодиётлар ўсишнинг секинлашиши, ишсизлик даражасининг ошиши ва маҳсулдорликнинг пасайишидан азият чекаётган бир вақтда, молиявий активлар нархи юмшоқ пул-кредит сиёсати туфайли ўсишда давом этди. Бу эса бойликнинг чекланган қатламлар қўлида тўпланишига ва иқтисодий ҳамда ижтимоий ёриқнинг кенгайишига олиб келди, бу эса тизимнинг заифлигини ошириб, унинг бардавом бўлиш қобилиятини сусайтиради.

Жаҳон молиявий тизимнинг қулаши муқаррарлигида ҳеч қандай шубҳа йўқ. Бугунги кунда юз бераётган ҳодисалар шуни тасдиқлайдики, дунё барқарор бўлмаган асосларга қурилган тизимнинг қулаши аччиғини ҳамма татиб кўрадиган бурилиш босқичига яқинлашмоқда.

Ҳақиқий ечим — капиталистик тузумнинг маҳсули бўлган инқирозлар, қулашлар, инфляция ва рецессиядан йироқ бўлган, инсониятга бахт-саодат ва фаровонлик келтирадиган иқтисодий тузумдадир. Мукаммал мабда (мафкура) сифатида Ислом тузуми инсоният талабларини қондиради. Чунки унинг ҳукмлари инсонни ва уни нима ислоҳ қилишини яхши билувчи Яратувчи томонидан жорий қилинган бўлиб, ушбу ҳукмлар ғирромлик, рибо, монополия ва иқтисодий бузғунчиликнинг бошқа барча сабабларини тақиқлаш учун келган.

Ҳақиқий ечим — Исломни татбиқ қилишдир. Бу эса 1924 йилдан бери йўқотилган Ислом давлатини барпо этишсиз амалга ошмайди. Аллоҳдан ушбу давлатнинг қайтиши яқин бўлишини, Аллоҳнинг нусрати ва уни барпо этиш учун ҳаракат қилаётганларнинг саъй-ҳаракатлари билан Расулуллоҳ ﷺ давридагидек қайтишини сўраймиз.

Эй Ислом аҳли! Ечим сизнинг қўлингизда, уни китобларда қамалиб қолишига йўл қўйманг, балки иншааллоҳ, Росулуллоҳ ﷺ хушхабар берганларидек, пайғамбарлик минҳожи асосидаги Рошид Халифалик давлатини барпо этиш орқали уни ҳаёт воқелигига кўчиринг. Токи одамлар учун чиқарилган энг яхши уммат ҳолимизга қайтайлик. Зеро, Аллоҳ мўминларга, агар Унинг ҳукмларига амал қилсалар ва Росули ﷺга эргашсалар, ғалаба ва нусратни ваъда қилган:

﴿وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلَىٰ قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْبِالْبَيِّنَاتِ فَانْتَقَمْنَا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكَانَ حَقاً عَلَيْنَانَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ﴾

«Бас, Сиздан илгари ҳам ўз қавмларига пайғамбарлар юбордик. Улар (қавмларига) очиқ-ойдин ҳужжатларни келтирдилар. Сўнг жиноят қилганлардан ўч олдик. Мўминларга ёрдам бериш Бизнинг зиммамиздаги ҳақ бўлди» (Рум, 47).

Устоз Набил Абдулкарим

Роя газетасининг 2026 йил 29 июл чоршанба кунги 610-сонидан