Сеул йўли: Тошкент “Катта ўйин”нинг навбатдаги босқичида қандай ўрин эгалламоқда?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

2026 йил 31 июль куни Остона шаҳрида Марказий Осиё ва Корея Республикаси давлат раҳбарлари саммитига тайёргарлик кўриш бўйича юқори мансабдор шахсларнинг учинчи йиғилиши бўлиб ўтди, деб хабар бермоқда “Дунё” АА мухбири.

ТИВ маълумотига кўра, тадбирда Корея Республикаси, Қозоғистон, Тожикистон ва Туркманистон ташқи ишлар вазирлари ўринбосарлари, шунингдек, Қирғизистоннинг Остонадаги элчиси иштирок этди. Ўзбекистон делегациясига ташқи ишлар вазири ўринбосари Мирвоҳид Азимов бошчилик қилди. Томонлар бўлажак саммит дастури ва кун тартибининг мазмуний жиҳатлари бўйича ёндашувларни келишиб олди.

Остонада ўтган мазкур учинчи тайёргарлик йиғилиши ўзига хос сокинлиги билан, диққатга унча арзимайдиган техник тадбир таассуротини қолдиради: вазир ўринбосарлари даражасидаги музокара, кун тартибини келишиш, икки томонлама учрашув. Аммо худди айсберг каби, бу расмий хабарлар ортида минтақанинг келажакдаги геосиёсий ва геоиқтисодий қиёфасини белгилаб бераётган улкан жараёнлар яширинган.

Сеулда 2026 йил сентябрида бўлиб ўтадиган биринчи Марказий Осиё-Корея саммитига йўл очаётган бу жараённи тушуниш учун уни тор дипломатик протокол доирасидан чиқариб, глобал кучлар мувозанати контекстида кўриб чиқиш зарур.

Пойгага айланган Марказий Осиё 2023-2026 йиллар оралиғида ўзига хос трансформациядан ўтди — у “кимнингдир орқа ҳовлиси” мақомидан чиқиб, бир нечта йирик кучнинг диққат марказига айланди. Бу ўзгаришнинг тезлигини рақамлар яхши кўрсатади: 2025 йил апрелда Самарқандда Европа Иттифоқи билан биринчи саммит, июнь ойида Астонада Хитой билан иккинчи саммит, ноябрда эса тарихда илк бор — бешта Марказий Осиё раҳбарларининг тўлиқ таркибда Вашингтонга ташриф ва у ерда 100 миллиард доллардан ортиқ савдо-инвестиция режалари эълон қилинди. Ойлар ўтмай, декабрда Токиода “Марказий Осиё + Япония” формати биринчи марта йиғилди. Энди навбат Сеулга келди.

Бу тасодифий тўпланиш эмас. Унинг замирида икки катта жараён ётади. Биринчиси — глобал минерал ресурслар атрофидаги рақобатнинг кескинлашуви: Хитой ноёб ер элементлари экспортига чекловлар жорий этгач, АҚШ, Европа, Япония ва Корея каби иқтисодиётлар муқобил таъминот манбаларини қидира бошлади, Марказий Осиё, айниқса, Ўзбекистон эса титан, вольфрам, литий ва графит захиралари билан бу пойганинг марказий нуқталаридан бирига айланди. Иккинчиси — Россиянинг Украина уруши билан боғлиқ ресурс тақчиллиги ва минтақадаги анъанавий таъсирининг нисбий сусайиши, бу эса Тошкент, Остона ва бошқа пойтахтларга ўз ташқи алоқаларини бирмунча эркинроқ кенгайтириш учун сиёсий бўшлиқ яратди.

Кимлар ва нима учун столда ўтирибди?

Хабарда номи зикр этилган иштирокчилар — Мирвоҳид Азимов, Чун И Хэ, тўрт мамлакатнинг вазир ўринбосарлари — жараённинг фақат кўзга кўринадиган қисми, холос. Уларнинг ортида анча кенг институционал тармоқ ҳаракатланмоқда: Корея савдо-саноат ва ресурслар вазирлиги (МОТИР) делегациялари мунтазам равишда Тошкентга ташриф буюриб, корейс компанияларининг амалдаги муаммоларини кун тартибига киритмоқда; Корея савдо-суғурта корпорацияси Осиё тараққиёт банки (ОТБ) билан биргаликда критик минераллар ва ишлаб чиқаришни молиялаштириш бўйича 500 миллион долларлик дастур ишга туширди; Корея гидро-атом энергетикаси корпорацияси эса Қозоғистон билан денгиз сувидан уран ажратиб олиш технологияси устида ишламоқда.

Бу таркиб шуни кўрсатадики, дипломатик учрашувлар — фақат сиёсий кўринишдаги ниқоб бўлиб, ҳақиқий ҳаракатлантирувчи куч саноат ва молия манфаатлари даражасида жойлашган. Рақамлар буни яққол тасдиқлайди: Ўзбекистон ҳукумати кейинги уч йил ичида 76 та минерал қайта ишлаш лойиҳасига 2,6 миллиард доллар йўналтиришни режалаштирган, шулар қаторида йилига 14 минг тонна литий карбонат ишлаб чиқаришни кўзда тутувчи Нурликон лойиҳаси алоҳида ажралиб туради. 2023 йилдаёқ мамлакатга тўғридан-тўғри хорижий сармоя 7,2 миллиард долларга етган, бунда анъанавий шериклар — Хитой ва Россия улуши сезиларли даражада катта бўлса-да, Германия каби Европа давлатларининг инвестицияси сўнгги йилларда бир неча баробар ошди. Айнан шу рақамлар фонида Тошкентдаги Технологик металлар мажмуасига Корея савдо-саноат вазирлиги, Корея технологияларни ривожлантириш институти ва бошқа расмий тузилмалар вакилларидан иборат юқори даражадаги делегациянинг ташрифи назарий ҳамкорлик эмас, балки амалдаги институционал инфратузилма шаклланаётганидан далолат беради.

Ошкора сўзлар ва яширин мантиқ 

Расмий баёнотларда Корея ўз мақсадини “стратегик ҳамкорликни чуқурлаштириш” ва дунёдаги энг йирик корё-сарам диаспораси билан алоқаларни мустаҳкамлаш сифатида таърифлайди — минтақада яшовчи этник корейслар сони бу мамлакат учун ноёб маданий-тарихий ресурс ҳисобланади. Аммо бу “гўзал риторика” ортида анча совуққон ҳисоб-китоб ётибди: Корея ўз уран истеъмолининг 95 фоиздан ортиғини четдан импорт қилади, шунинг учун Марказий Осиёнинг уран ва нодир металл захираларига барқарор, Хитойга боғлиқ бўлмаган йўл очиш — бу мамлакат учун шунчаки тижорат эмас, балки миллий хавфсизлик масаласидир. ОТБ орқали йўналтирилаётган молиялаштириш ҳам, айтилмаса-да, амалда Хитой технологиясига қарамликни камайтиришга хизмат қилади.

Расмий Тошкент сиёсатида ҳам худди шундай икки қатламли мантиқ кузатилади. Ошкора даражада — инвестиция жалб қилиш, технология трансфери, хом ашёни четга чиқариш ўрнига уни жойида қайта ишлаб, қўшимча қиймат яратиш. Яширин мақсад эса чуқурроқ — мамлакатни мустамлакачи кучларнинг “таъминот занжири”га айлантириб, юрт бойликларини уларга бўйсундириб, ўз тахтини сақлаб қолмоқчи. Бундай сиёсат мусулмонларни янада чуқурроқ қарамликка тортади, холос.

Кўринмас акторлар: кучлар ортидаги кучлар 

Энг чуқур қатламга тушилганда, манзара янада мураккаблашади. Жанубий Корея — АҚШнинг стратегик иттифоқчиси сифатида, кўп ҳолларда Вашингтоннинг “таъминот занжирини Хитойдан узоқлаштириш” стратегиясига мувофиқ ҳаракат қилади. Шу маънода, Сеул-Тошкент яқинлашуви фақат икки томонлама ташаббус эмас, балки кенгроқ, расман тан олинмаган геостратегик мантиқнинг — Хитой атрофида муқобил занжирлар қуриш сиёсатининг бир бўлаги сифатида ҳам ўқилиши мумкин. Корея ичида эса давлат сиёсатини кўп жиҳатдан саноат гигантлари — Samsung, Hyundai каби “чеболлар” (Жанубий Кореяга хос йирик, кўпинча оилавий бошқарувдаги саноат-молия гуруҳлари) белгилайди: уларнинг ярим ўтказгичлар ва батареялар ишлаб чиқариши учун хомашёга бўлган эҳтиёжи давлат делегацияларининг йўналишини амалда шакллантиради. Ўзбекистон томонида эса Президент Мирзиёев бошчилигидаги сиёсат нафақат  мамлакатни минтақанинг етакчиси ва йирик кучлар учун асосий “кириш эшиги”га айлантириш, балки Америка белгилаб берган йўналиш томон навбатдаги қадамни ташлаш, яъни Ғарб томон юзланишни Россия ва Хитойнинг кузатувини эътиборга олган ҳолда давом эттиришни, шу билан бирга, Қозоғистон билан ҳам ўзига хос “сокин рақобат”ни англатади. Чунки, Хитой ва Россия — расмий хабарларда номи тилга олинмаса-да — минтақанинг ҳар қандай йирик битимини доимий равишда кузатиб борувчи, ўз анъанавий манфаатлари таҳдид остида қолишидан хавотирланувчи томонлар сифатида аксар ҳолларда “музокара столида” мавжуд.

Хулоса шуки, Остонадаги учинчи тайёргарлик йиғилиши — бу глобал минерал ресурслар пойгаси, йирик кучлар рақобати, транс-миллий корпорациялар манфаатлари ва минтақавий етакчилик учун кураш бир нуқтада — Тошкент ва Сеул ўртасидаги ишчи учрашувда — кесишган лаҳза, холос. Дипломатия тилидаги “тайёргарлик кўриш” сўзи ортида, аслида, ким кимга қанчалик боғлиқ бўлиши, ким кимнинг шартларини қабул қилиши ҳақидаги узоқ муддатли ўйин давом этмоқда. Ўзбекистон бу ўйинда шунчаки томошабин эмас, балки фаол иштирокчи сифатида ҳаракат қилишга интилмоқда.

Бироқ Тошкент олиб бораётган барча кучлар учун “очиқ эшик” сиёсатининг ўз нархи ҳам бор. Бир жиҳатдан, минтақа мамлакатларининг ресурсларини Хитой, Россия, АҚШ, Европа Иттифоқи давлатлари каби кучлар ўртасида “ўлжа”га айлантирса, бошқа жиҳатдан, агар АҚШ-Хитой рақобати янада кескинлашса, Тошкент аста-секин “томонни танлаш” оғир синови остида қолиши мумкин. Бу сценарий гўёки узоқ кўринса-да, бугунги ўзгарувчан глобал сиёсатнинг шиддати  уни истисно этишга йўл қўймайди. Шу маънода, Остонадаги йиғилиш каби ҳар бир қадам — аслида имконият эмас, балки келажакда мураккаблашиши мумкин бўлган мувозанат ўйинининг навбатдаги босқичидир.

Тошкент ва минтақанинг бошқа пойтахтларидаги ҳукмдорлар бугунги кунда олиб бораётган “очиқ эшик” сиёсати — бу аслида куфр мустамлакачилигига эшик очишдир. Бу йўл на мустақилликка, ва на азизликка олиб боради. Азизлик фақат Исломдадир. Мусулмонлар ўз бойликларини, ўз тақдирини кофир мустамлакачи давлатларнинг “музокара столи”да эмас, балки Аллоҳнинг Китоби ва Росулиﷺнинг Суннати асосида Халифалик давлатини қайта барпо этиш орқали ҳал қилишлари шарт. Зеро, Халифалик мусулмонларнинг ресурсларини Аллоҳнинг ҳукми билан бошқаради, уларни кофирлар қўлига асло топширмайди, ташқи сиёсатда Ислом Умматининг манфаатларини ҳимоя қилади ва мусулмонларни ягона байроқ остида бирлаштиради.

Иззатуллоҳ

03.08.2026й