Роҳинжа мусулмонлари фожиаси — унутилганлар рўйхатида

Биз бу ерда Бирма мусулмонларининг буддавий ҳукмдорлар қўлида азоб чекаётгани ҳақида сўз юритар эканмиз, уларнинг азоб-уқубатларини тилга олишимизга сабаб шуки, гарчи биз билан уларни тил ёки ирқ бирлаштирмаса-да, биз улар билан ер юзидаги энг кучли ришта — Ислом риштаси орқали боғланганмиз. Зеро, Набий ﷺ шундай деганлар:

«مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ، وَتَرَاحُمِهِمْ، وَتَعَاطُفِهِمْ، مَثَلُ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى»

«Мўминларнинг ўзаро меҳр-муҳаббат, раҳм-шафқат ва ҳамдардлик борасидаги мисоли бир танага ўхшайди: агар унинг бир аъзоси оғриса, тананинг қолган қисми ҳам уйқусизлик ва иситма билан унга шерик бўлади».

Мусулмонлар ёддан биладиган ушбу ҳадис фақат уларнинг ҳолатини тасвирлабгина қолмай, балки улардан бирортаси мусибатга дучор бўлса, барчалари уни қутқаришга шошилишлари лозимлигини ҳам вожиб қилади. Демак, Роҳинжаларнинг мусибати ҳам Уммат бошига тушаётган бошқа мусибатлар каби Уммат ўз танасидаги жароҳат сифатида қабул қилиши лозим бўлган фожиадир. Бу жароҳат унга нисбатан фавқулодда ҳолат эълон қилишни ва бундай фавқулодда ҳолат тақозо этадиган чораларни кўришни талаб қилади.

Роҳинжа халқи асосан мусулмонлардан иборат бўлиб, улар Мьянманинг Ракхайн вилоятида яшайдилар. Бу вилоят илгари Аракан деб аталган, Мьянманинг ўзи эса аввал Бирма номи билан танилган. Мьянма аҳолиси қарийб 60 миллион кишини ташкил этади. Мусулмонлар улушига доир расмий манбаларда кенг тарқалган рақам аҳолининг тахминан 4 фоизини ташкил қилади. Агар бу кўрсаткич юқорида келтирилган аҳоли сонига татбиқ этилса, мусулмонлар сони қарийб 2,4 миллион кишига тенг бўлади. Бироқ бу статистик маълумотлар минтақада, умуман олганда, қўлланиладиган сиёсатлар туфайли аниқ эмас ёки нотўғридир. Масалан, Ҳиндистонда мусулмонларнинг расмий сони аҳолининг 20 фоизидан ошмайди, деб кўрсатилади. Аммо, ҳақиқатда эса, уларнинг улуши 40 фоиздан ортиқ, яъни оммавий ахборот воситаларида эълон қилинадиган ёки давлатларнинг расмий идоралари томонидан статистик ҳисобга олинадиган миқдордан икки баравар кўпдир.

Албатта, Роҳинжа жамоаси Ислом Уммати билан чамбарчас боғланган. Ҳатто уларнинг этник келиб чиқиши араб мусулмонлари ва Ҳиндистонда ҳукмронлик қилган мўғул ҳукмдорлари билан боғлиқ жиҳатларни ҳам қамраб олади. «Роҳинжа» сўзи «Роҳанг аҳолиси» деган маънони англатади. Роҳанг эса Араканнинг қадимги исломий номидир. Роҳинжалар асосан Араканнинг тарихий ҳудудида истиқомат қиладилар. Бу қадимий соҳил вилояти Жанубий Осиё билан Жануби-Шарқий Осиё чегарасида жойлашган. Бенгал қўлтиғи соҳилида жойлашгани туфайли Аракан Бирма билан ташқи дунё ўртасидаги денгиз савдосининг муҳим маркази бўлган.

Тарихан араб ўлкаларидан келган мусулмон савдогарлар Ислом даъватини Араканга туташган Жанубий Бенгалнинг соҳил ҳудудларига олиб кирганлар. Бу жараён милодий IX асрдан бошланган. Мусулмонлар асрлар давомида савдо-сотиқ уларни Исломга даъват қилиш имкониятидан чалғитмаслиги кераклигини англаб келганлар. Натижада буддавий мушрикларнинг кўпчилиги Исломни қабул қилган. Шу боис Роҳинжа халқининг тарихий илдизлари ҳам ўша даврларга бориб тақалади. Улар бугунги кунга қадар Исломга содиқ қолиб келмоқдалар.

Буддавийларнинг роҳинжаларга нисбатан адовати сабабларидан бири — Британиянинг қабиҳ мустамлакачилик сиёсатидир. Осиё халқлари, умуман олганда, босиқлик ва тинчликсеварлик хусусиятлари билан ажралиб турган. Ислом минтақага, жумладан, Ҳинд яриморолига асрлар давомида ҳукмронлик қилган ва бу даврда у ерда мазҳабий, диний ёки бошқа кўринишдаги ҳеч қандай фитна, ғалаён ва низолар содир бўлмаган. Аммо қабиҳ Британия мустамлакачилик мақсадида минтақага, жумладан, Ҳинд яриморолига келгач, одатдагидек, қабилавий, ирқий, диний ва бошқа адоватларни қўзғатди.

Британия буддавийлик, ҳиндуийлик ва сикҳийлик фалсафаларини ширкка асосланган хурофотлардан алоҳида динлар даражасига кўтаришга киришди. Бунинг мақсади турли динларга мансуб одамларни бир-бирига қарши қўйиш, шу орқали уларни осонгина эзиш, бўйсундириш ва устидан ҳукмронлик қилиш эди. Бу эса мустамлакачилар энг кўп қўллайдиган сиёсатлардан биридир.

Шунинг учун адоватнинг яна бир сабаби ақидавий омил бўлиб, у Аллоҳ субҳанаҳу ва таолонинг қуйидаги сўзида ўз ифодасини топади:

﴿لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا﴾

«Албатта, иймон келтирганларга энг қаттиқ адоват қилувчи кишилар яҳудийлар ва мушриклар эканини кўрасиз…» (Моида сураси, 82-оят).

Албатта, буддавийлар ҳам мушриклар жумласидандир. Бундан ташқари, муаллиф минтақа бошига тушган мусибатларнинг асосий сабабчиларидан бири сифатида инглиз насронийларини ҳам кўрсатади.

Роҳинжа биродарларимиз бошига тушаётган бугунги мусибатлар 2012 йил бошларида бошланди. Ўша пайтда полиция Ракхайн вилояти бўйлаб патрулликни йўлга қўя бошлади. Буддавий роҳиблар эса роҳинжаларни «террорчилар» деб таърифловчи журналларни тарқатишга киришдилар. Улар роҳинжаларнинг туғилиш кўрсаткичлари «назоратсиз» эканини даъво қилиб, гўё улар шу сабабли вилоятни эгаллаб олишларини айта бошладилар.

Шунингдек, улар мусулмонлар асосий аҳоли ҳисобланган Ситтве шаҳрида: «Бу одамларни йўқ қилинглар, акс ҳолда улар ерларингизни эгаллаб оладилар», деган мазмундаги варақаларни тарқатдилар. Ситтведаги энг йирик мусулмон маҳалласи ва иқтисодий марказ сифатида нишонга олинган Нарзи ҳудуди ёқиб юборилди. У ерда қарийб ўн минг роҳинжа яшар эди. Ҳудуд бутунлай вайрон қилиниб, ер билан яксон этилди. Харобалар орасида сақланиб қолган иншоотлар эса кейинги кунларда бульдозерлар ёрдамида бузиб ташланди.

2012 йил октябрь ойида таъқиблар яна такрорланди. Маҳаллий амалдорлар ва буддавий роҳиблар бу ҳужумларни режалаштириб, уларни авж олдирдилар. Хавфсизлик кучлари ҳужумларни четдан кузатиб турди ёки уларда бевосита иштирок этди. Полиция қочишга уринган роҳинжаларга қарата ҳам ўқ узди. Шу тариқа Ракхайн вилоятида ҳокимият томонидан амалга оширилган этник тозалаш жараёни мустаҳкамланиб борди.

2012 йилга қадар Ситтве шаҳрида қарийб 75 минг роҳинжа яшаган бўлса, кейинчалик улардан атиги тўрт минг нафари қолди. 2012 ва 2013 йилларда Марказий Ракхайнда лагерлар ташкил этилгач, ҳокимият роҳинжаларнинг ҳаракатланишини чеклаш учун бир-бири билан боғланган турли тартиб-қоидаларни жорий қилди. Бу чоралар назорат-ўтказиш пунктларини ташкил этиш, тиканли сим тўсиқлар ўрнатиш, комендантлик соатини жорий қилиш, рухсатнома олишга доир ўта оғир талабларни белгилаш, полиция ҳамроҳлигида ҳаракатланишни мажбурий қилиш, мунтазам таъқиб ва таҳдидлар, товламачилик ҳамда пора бериш каби ҳолатларни ўз ичига олди.

Этник тозалаш жараёни 2017 йил август воқеаларига қадар давом этди. Ўша вақтда Мьянма хавфсизлик кучлари роҳинжалар яшайдиган юзлаб қишлоқларни вайрон қилди. Ракхайн вилоятининг шимолий ҳудудларида аёллар, эркаклар ва болалар ўлдирилди. Бунинг оқибатида камида 700 минг киши Бангладешга қочишга мажбур бўлди. Бирма армияси Ракхайн вилоятидаги Манг-Ноу қишлоғида ўнлаб роҳинжа мусулмонларини дарҳол қатл этди.

Сўнгги пайтларда ҳам зўравонликлар қайта авж олди. 2023 йил ноябрь ойида Мьянмадаги ҳарбий хунта кучлари билан Аракан армияси ўртасида Ракхайн вилоятидаги ҳарбий тўқнашувлар қайта бошланди. Ҳар икки томон ҳам тинч аҳолига қасддан ҳужум қилиш, мол-мулкни ёқиб юбориш ва одамларни қонунга хилоф равишда ҳарбий хизматга ёллаш каби жиддий қонунбузарликлар учун масъул бўлди.

Ракхайн вилоятида ҳануз қолаётган қарийб 600 минг роҳинжа таъқиб ва зўравонликларга дучор бўлмоқда. Улар ҳаракатланиш эркинлигидан маҳрум этилган ҳолда лагерлар ва қишлоқларда қамалган. Шунингдек, озиқ-овқат, тиббий ёрдам, таълим ва тирикчилик манбаларига етарли даражада эга бўлиш имкониятидан маҳрум қилинмоқда.

Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло шундай деган бўлса-да:

﴿وَإِنِ اسْتَنصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ﴾

«Агар улар дин йўлида сизлардан ёрдам сўрасалар, уларга ёрдам бериш зиммангиздадир» (Анфол сураси, 72-оят).

Бироқ бугун роҳинжаларнинг нидосига жавоб берадиган Мўътасим, Муҳаммад ибн Қосим ва Аврангзеб каби саркарда ва раҳбарлар йўқ. Шу сабабли улар мушрик буддавий ҳукмдорларнинг кетма-кет ҳукмронлиги остида ўнлаб йиллар давомида камситиш ва зулмга дучор бўлиб келмоқдалар.

Бундай ёрдам мусулмонларнинг бугунги ҳукмдорларидан келмайди. Буни уларнинг Фаластин, босиб олинган Кашмир, Ҳиндистон ва Шарқий Туркистонда азоб чекаётган мусулмонларга ёрдам беришда сусткашлик қилаётгани ҳам яққол кўрсатиб турибди. Бундан ҳам ачинарлиси, мусулмон ҳукмдорлари, айниқса, Бангладеш ва Малайзия ҳукмдорлари роҳинжаларнинг мусибатини янада оғирлаштирмоқдалар. Улар роҳинжаларни ҳатто ҳайвонларга ҳам муносиб бўлмаган шароитларда яшашга мажбур қиладилар, сўнгра уларни ҳайдаб чиқариб, Бирмадаги таъқибчилари қаршисида яна қолдирадилар.

Ҳолбуки, Бангладеш, Покистон, Индонезия ва Малайзия флотлари Бирманинг мушрик буддавий ҳукмдорларини осонгина мағлуб этишга қодир. Аврангзеб давридаги жасур саркардалар ҳам шунга ўхшаш ишларни амалга оширганлар. Шубҳа йўқки, Ислом Уммати ва унинг лашкарлари умматнинг ҳақиқий душманлари бўлган бу ҳукмдорларни ҳокимиятдан четлатишлари ҳамда Исломий бошқарув тизимининг ҳимояловчи қалқонини қайта тиклашлари лозим.

Умматнинг муаммолари бир-бирига ўхшаш ва чамбарчас боғлиқдир. Унинг мусибатлари ҳам бир-бирига шу қадар ўхшашки, баъзан улар бир хил даражага етади. Аракандa содир бўлаётган воқеалар Ғазода юз бераётган ҳодисаларга катта даражада мос келади. Кашмир ва Шарқий Туркистондаги воқеаларни, шунингдек, Чеченистон, Босния ва Герцеговинада содир бўлган ҳодисаларни ҳам шулар қаторида тилга олиш мумкин.

Бу мусибатларнинг барчасига ечим битта ва у бир нечта бўлиши мумкин эмас. Бу — Уммат муаммоларини илдизидан ҳал қиладиган ечимдир. Умматнинг муаммоси эса унинг бўйнига миниб олган мусулмон ҳукмдорлари ва уларнинг бошқарув тизимларидир. Шунинг учун уларни ағдариб, Ислом ва мусулмонларга бутун дунё бўйлаб нусрат келтирадиган Халифани тайинлаш лозим.

Билол ал-Муҳожир

Роя газетасининг 2026 йил 7 октябр чоршанба кунги 620-сонидан