Қора денгизда кечаётган уруш ортида қандай сиёсий ҳисоб бор?

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

Қора денгизда Россиянинг Украина савдо йўлларига зарбалари кучаймоқда. Америка бошчилигидаги НАТО эса Румыния ва Болгария соҳилларида ҳарбий кузатув ҳамда мудофаа имкониятларини кенгайтирмоқда. Бироқ айни пайтда Вашингтон Москва билан иқтисодий келишувга бориб, Россияни музокараларга қайтаришга ҳаракат қилмоқда. Россия эса АҚШ билан музокара ўтказишга розилик билдирган ҳолда Украина ҳудудлари ва келажакдаги Европа хавфсизлиги ҳақидаги асосий талабларини сақлаб турибди. Европа давлатлари эса Россияга босимни кучайтиришни талаб қилиб, Американинг Москвага иқтисодий ён беришидан норозилик билдирмоқда.

Хўш, Америка Россиянинг Европадаги ҳарбий таъсирини чеклашдан манфаатдор бўлса, нима учун Москвага иқтисодий имкониятлар очмоқда? Россия Америка билан музокарага қайтар экан, нега Украинага қарши ҳарбий босимни тўхтатмаяпти? Европа давлатлари Вашингтон ва Москва музокараларининг қайси натижасидан хавотирда? Ва Қора денгиздаги портлар, савдо йўллари ҳамда Туркия бўғозлари ушбу сиёсий ҳисобда қандай ўрин тутмоқда?

Бу саволларга жавоб бериш учун Россиянинг Украинага қарши урушини Америка ва Россиянинг Европадаги сиёсий мақсадлари билан боғлаб кўриш зарур.

Россиянинг Европа хавфсизлигига оид талаблари 2022 йилдаги кенг кўламли урушдан олдин ҳам мавжуд эди. 2021 йил 17 декабрда Россия Ташқи ишлар вазирлиги Америка ва НАТОга хавфсизлик кафолатлари ҳақида иккита шартнома лойиҳасини тақдим этди. Унда «НАТОнинг кейинги кенгайишини тўхтатиш, Украинани иттифоққа қабул қилмаслик, Шарқий Европа, Кавказ ва Марказий Осиёда муайян ҳарбий фаолиятларга чеклов қўйиш» талаблари ўрин олган эди. Москва НАТОнинг 1997 йилдан кейинги ҳарбий жойлашувларига оид чекловларни ҳам илгари сурди.

Бу талабларнинг сиёсий маъноси муҳим. Россия фақат Украинанинг қайси ҳарбий иттифоққа киришини белгилашга интилмаяпти. У Европадаги ҳарбий кучлар жойлашуви ва НАТО фаолиятига оид тартибларни ўзининг хавфсизлик манфаатлари асосида ўзгартиришни талаб қилмоқда. Яъни Москва Украина масаласи орқали бутун Европа хавфсизлигига таъсир ўтказиш имкониятини кенгайтиришга интилиб келмоқда.

2022 йилда Россия Украинага қарши кенг кўламли уруш бошлади. Москва ҳарбий куч билан қўлга киритган ҳудудий мавқеини Украинага нисбатан сиёсий талабларини ўтказишда ишлатиш имкониятига эга бўлди. Бироқ уруш узоқ давом этди, Украина Ғарб давлатларидан ҳарбий ёрдам олди ва Россия ўзининг асосий талабларини тўлиқ амалга ошира олмади. Шунга қарамай, Москва ҳудудий талабларини ҳам, Украинанинг НАТОга қўшилмаслиги ҳақидаги талабини ҳам сақлаб келмоқда.

2026 йил октябрдаги воқеалар Россия шу сиёсатни давом эттираётганини кўрсатмоқда. 21 октябрда Путин АҚШ президентининг махсус вакили Стив Уиткофф билан Санкт-Петербургда қарийб уч соат музокара ўтказди. Reuters Кремль вакили Юрий Ушаковнинг баёнотига таяниб, «келгуси музокаралар урушдан кейин Россия ва Украина учун хавфсизлик тизимини шакллантиришга қаратилиши кераклиги»ни хабар қилди. 22 октябрда Путин бу масалани кенгайтириб, «келишув Россия ва Украина билан бирга бутун Европадаги хавфсизлик тартибини ҳам қамраб олиши зарурлиги»ни билдирди.

Мана шу баёнот Москва нимани кўзлаётганини янада равшанлаштиради. Россия Украинадаги ҳарбий ҳаракатларнинг натижасини фақат Киев билан тузиладиган келишувда эмас, Америка иштирокидаги кенгроқ сиёсий келишувда мустаҳкамлашга интилмоқда. Бунда Украина ҳудуди, унинг келажакдаги ҳарбий мақоми ва Европадаги хавфсизлик муносабатлари ўзаро боғлиқ масалаларга айланмоқда. Демак, Россиянинг ҳарбий босими ортидаги муҳим сиёсий ҳисоб — жанг майдонидаги мавқеини келгуси хавфсизлик тартибига таъсир ўтказиш имкониятига айлантиришдир.

Бироқ бу ҳисоб амалга ошиши учун фақат Киевнинг эмас, Вашингтоннинг ҳам позицияси муҳим. Чунки Америка НАТОда ҳал қилувчи таъсирга эга. У Украинага разведка ва бошқа ёрдамлар етказиш имкониятини сақламоқда. Шунинг учун Москва Американи музокарага жалб қилишдан манфаатдор.

Хўш, Вашингтон нимани кўзламоқда?

Америка Мудофаа вазирлигининг 2026 йил январдаги Миллий мудофаа стратегияси бу саволга муҳим жавоб беради. Ҳужжатда Россия «НАТОнинг шарқий аъзолари учун давомли, аммо бошқариш мумкин бўлган таҳдид» сифатида баҳоланди. Шу билан бирга Америка ўз ҳудудини ҳимоя қилиш ва Хитойни тийиб туришни устувор вазифалар сифатида белгилади. Европа давлатлари эса ўз қитъасининг анъанавий мудофааси учун асосий масъулиятни олиши кераклиги таъкидланди.

Мана шу ерда Вашингтоннинг ҳозирги сиёсий йўналиши очилади. Америка Европадаги ҳарбий иттифоқчилик тизимини сақлашдан манфаатдор. Бироқ у Европа мудофаасининг асосий молиявий ва ҳарбий юкини доимо ўз зиммасида сақлашни истамаяпти. Вашингтон Европа давлатларининг ҳарбий имкониятларини кучайтириш ва ўз ресурсларини глобал устуворликларга йўналтиришни кўзламоқда. Бунинг учун Россия билан тўғридан-тўғри катта ҳарбий тўқнашув хавфини чеклаш ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Бу сиёсат 2026 йил 8 июлдаги НАТО Анқара саммитида янада аниқ кўринди. Декларацияда «Европа иттифоқчилари ва Канада АҚШ билан ҳамкорликда иттифоқ мудофааси учун каттароқ масъулиятни ўз зиммасига олаётгани» таъкидланди. Шунингдек, «Украинага хавфсизлик ёрдамининг асосий қисмини Европа иттифоқчилари ва Канада молиялаштираётгани» қайд этилди. 2026 йил учун Украинага 70 миллиард евро миқдорида ҳарбий техника, ёрдам ва тайёргарлик ажратиш мажбурияти белгиланди.

Бу қарорлар Американинг НАТОдан воз кечишга эмас, балки иттифоқ ичидаги масъулиятни қайта тақсимлашга интилаётганини кўрсатади. Вашингтон НАТОдаги етакчилик таъсирини сақлайди. Европалик иттифоқчилар эса кўпроқ ҳарбий харажат ва амалий мудофаа вазифаларини бажаради. Бу Америкага Европа хавфсизлигида муҳим таъсирини сақлаган ҳолда, ўзининг бошқа глобал вазифалари учун кўпроқ ресурс тежаш имконини беради.

Шу сиёсий йўналишдан келиб чиқиб, Вашингтоннинг Москва билан музокараларга интилишини бунга эришиш Европа хавфсизлигидаги ҳарбий хавфни камайтириши ва АҚШнинг бевосита мажбуриятларини қисқартиришга ёрдам бериши маъносида тушуниш мумкин. Бироқ Вашингтон бунинг эвазига НАТОнинг Европадаги стратегик таъсирини йўқотишни истамайди. Демак, Америка учун муҳим сиёсий вазифа — Россия билан келишув имкониятини очиш, НАТОни сақлаш ва Европа мудофаасининг каттароқ юкини европалик иттифоқчиларга ўтказишдир.

Энди октябрь ойидаги Америка–Россия муносабатларига эътибор қаратамиз.

2026 йил 9 октябрда Трамп Путин билан мулоқотдан кейин Россия дизелини жаҳон бозорига чиқариш бўйича келишувни эълон қилди. Америка маъмурияти Россия ёқилғисига нисбатан айрим санкция чекловларини вақтинча юмшатди. Reuters 12 октябрда учта манбага таяниб, «Америка вакиллари бу келишувни Москвани Украина бўйича музокараларга қайтариш воситаси сифатида тушунтиргани»ни хабар қилди.

Бу ерда Вашингтоннинг музокара усули кўринади. Америка Россияни фақат санкция ва ҳарбий босим билан келишувга келтиришга ҳаракат қилмаяпти. У Москвага иқтисодий манфаат ҳам таклиф қилмоқда. Россия учун бу энергия экспорти ва санкциялар босимини камайтириш имкониятидир. Америка учун эса Москва билан музокараларни жонлантириш ва ички ёқилғи бозоридаги муаммоларни енгиллаштириш воситасидир.

Бироқ бу келишувда сиёсий жиҳатдан эътиборли номутаносиблик пайдо бўлди. Вашингтон Россия дизелига нисбатан айрим чекловларни юмшатди. Москва эса музокарага қайтиш имкониятини очган бўлса-да, Украина ҳудудлари ва хавфсизлик масалаларидаги асосий талабларидан қайтмади. Уиткофф билан учрашувда ҳам Путин умумий келишувни вақтинчалик сулҳдан устун қўйди.

Демак, Россия музокарани давом эттириш билан бирга ҳарбий босим ва асосий сиёсий талабларини сақлаб қолиш йўлидан бормоқда. Вашингтон эса иқтисодий манфаат таклиф қилиш орқали Москвадан музокарада ҳаракат кутаяпти. Бундай вазият Москвага иқтисодий енгилликлардан фойдаланган ҳолда сиёсий талабларини муҳокама столида сақлаш имкониятини бермоқда. АҚШ бу усул билан ўз мақсадига эришадими, йўқми — бу кейинги музокаралар натижасига боғлиқ.

Россия эса Вашингтон билан савдолашувни Украина масаласидан ташқарига ҳам кенгайтиришга ҳаракат қилмоқда. Reutersнинг 21 октябрдаги хабарида Путин ва Уиткофф «Россия дизели бўйича келишувнинг амалга оширилиши ҳамда Эрон инқирозини ҳал қилиш имкониятларини муҳокама қилгани» қайд этилди. Кремль Москва Эрон билан дипломатик келишувга эришишга кўмаклашишга тайёрлигини ҳам билдирди.

Бу ҳаракатнинг сиёсий маъноси шундаки, Москва Америка билан муносабатларда ўзини фақат Украина бўйича талаб қўяётган давлат сифатида чеклаб қўймаяпти. У Вашингтон учун муҳим бўлган энергия, Эрон ва бошқа масалаларда ҳамкорлик имкониятларини ҳам музокарага олиб кирмоқда. Шу тариқа Россия Америка билан сиёсий савдолашув майдонини кенгайтиришга интилмоқда. Бу эса Украинанинг келажагига оид масалалар кенгроқ халқаро келишувлар билан боғланиши эҳтимолини кучайтиради.

Мана шу ерда Украина ва Европа давлатларининг Вашингтон сиёсатига муносабати муҳим аҳамият касб этади.

Украина учун асосий масала Россиянинг ҳарбий ҳаракатларини тўхтатиш билан бирга келажакда яна ҳужумга учрамаслик учун мустаҳкам хавфсизлик кафолатларига эришишдир. Киев ҳудудларидан воз кечишни рад этмоқда. Москва эса Донбасс устидан назорат ва Украинанинг НАТО билан муносабатларига оид талабларини сақламоқда. Америка эса Украина НАТОга аъзо бўлишидан бошқа хавфсизлик кафолатларини музокара қилиш имкониятини кўриб чиқмоқда.

Бу ерда Америка ва Россия позициялари ўртасида муайян яқинлашув мавжуд. Москва Украина НАТОга қўшилмаслигини талаб қилмоқда. Вашингтон эса ҳозирги келишув доирасида НАТО аъзолиги ўрнига муқобил хавфсизлик кафолатларини муҳокама қилмоқда. Бироқ Украинани ҳозир НАТОга қабул қилмаслик билан унинг келажакда аъзо бўлиш имкониятини бутунлай ёпиш ўртасида катта фарқ бор. Москва кенгроқ чекловга интилмоқда, Вашингтон эса якуний келишувда бу масалани қандай ҳал қилиши ҳали аниқ эмас.

Европа давлатлари учун ҳам бу масала ҳаётий аҳамиятга эга. Чунки Россия билан тузиладиган келишувда НАТО фаолияти, ҳарбий кучлар жойлашуви ва Украина хавфсизлигига оид шартлар белгиланса, бу қарорларнинг оқибати бевосита Европа давлатларига таъсир қилади. Шунинг учун улар Вашингтон ва Москва музокараларида ўз манфаатлари ҳисобга олинишини талаб қилмоқда.

2026 йил 16 октябрда Европа Кенгаши Украина бўйича хулосалар қабул қилди. Унда «чегаралар куч билан ўзгартирилмаслиги», «Украина келажаги Украина иштирокисиз ҳал қилинмаслиги» ва «Европа ўз хавфсизлигига дахлдор масалаларда ўз манфаатларини ҳимоя қилиши» таъкидланди. Шунингдек, Европа Кенгаши «Америка Россия дизелига нисбатан санкцияларни вақтинча юмшатганидан афсусда экани»ни билдирди.

Бу ҳужжат Европа ва Вашингтон ўртасидаги сиёсий тафовутни очиб беради. Америка Москва билан музокараларни жонлантириш учун айрим иқтисодий ён беришларга боряпти. Европа Иттифоқи эса Россияга иқтисодий босимни сақлаш ва Украина хавфсизлигига оид шартларни олдинга қўйишга интилмоқда. Америка учун Россия билан келишув глобал сиёсий ҳисобнинг бир қисми бўлса, Европа давлатлари учун бу келишув ўз қитъасининг бевосита хавфсизлик масаласидир.

Эътиборлиси, 20 октябрда Уиткофф Ослода Зеленский ва Европа вакиллари билан музокара ўтказди. Эртаси куни эса Путин билан учрашди. Reuters Кремль баёнотига таяниб, «Уиткофф Путинга Украина ва Европа томонининг янги ёндашувлари ҳақида маълумот берганини» хабар қилди. Москва эса бу таклифларда Украина инқирозини ҳал қилиш учун етарлича фойдали жиҳатлар кўрмаётганини билдирди.

Бу воқеа музокараларнинг амалдаги сиёсий тузилишини очиб беради. Америка бир томондан Киев ва Европа давлатларининг позициясини қабул қилиб, иккинчи томондан уни Москва билан муҳокама қилмоқда. Вашингтон шу тариқа музокара жараёнида муҳим воситачилик ва таъсир ўрнини эгалламоқда. Москва эса Америка билан бевосита мулоқот орқали ўз талабларини илгари суриш имкониятини сақлаяпти. Европа давлатлари ва Украина ўз манфаатлари тайёр келишувда четга сурилмаслиги учун алоҳида сиёсий позицияни кучайтиришга ҳаракат қилмоқда.

Энди Қора денгиздаги ҳарбий воқеалар ана шу кенг сиёсий жараённинг қаерида турганини кўриб чиқамиз.

Россия учун Қора денгиз жанубий ҳарбий қудратининг асосий таянчларидан бири бўлиб келган. Бироқ Украина денгиз дронлари ва ракеталари Россия Қора денгиз флотига оғир зарар етказди. 2024 йилда Россия жанговар кемаларининг катта қисми Севастополдан бошқа ҳарбий базаларга кўчирилди. Украина эса денгиз экспортини давом эттириш учун муқобил коридорларни ишга туширишга киришди.

Россия ўзининг аввалги денгиз устунлигини тўлиқ сақлай олмаган шароитда Украина портлари, юк терминаллари ва кемалар ҳаракатига зарбалар орқали иқтисодий босимни кучайтирди. Reuters 2026 йил 23 сентябрда «Украина юкларининг катта қисми Дунай портларига йўналтирилгани ва бу логистика харажатини ҳар тонна учун тахминан 50 долларга оширгани»ни хабар қилди. Маҳсулотни бозорга олиб чиқиш қанчалик қимматлашса, Киев иқтисодиётига босим шунчалик ортади.

Бу ҳаракатларнинг Москва учун сиёсий аҳамияти ҳам бор. Украина экспорт йўлларининг хавфсизлигига муҳтож. Россия эса бу йўлларга босим ўтказиш имкониятини сақламоқда. Шунинг учун денгиздаги зарбаларни чеклаш ва савдо йўллари хавфсизлигини тиклаш масаласи келгуси музокараларда алоҳида шартга айланиши мумкин. Бу Москвага ҳарбий-иқтисодий босимни дипломатик савдолашувда ҳам ишлатиш имкониятини беради.

Бироқ Россиянинг бу сиёсати бошқа оқибатни ҳам келтириб чиқармоқда. Украина экспорти Дунай, Сулина канали ва Руминия соҳилларига кўпроқ таянгани сари кема зарбалари НАТО аъзоларининг хавфсизлигига ҳам таъсир қила бошлади. 2026 йил 23 октябрда Reuters Руминиянинг Констанца порти яқинида Khoryv юк кемаси дрон зарбасидан чўкканини хабар қилди. Кемадаги бир киши ҳалок бўлди, уч нафари бедарак қолди. Руминия президенти Никушор Дан ҳодисани Россиянинг урушни кучайтириши билан боғлади.

НАТО эса бу воқеалар фонида Қора денгизга қўшимча денгиз-патруль самолётлари, радарлар ва дронлар юборишини эълон қилди. Руминия денгиз кузатуви, миналарга қарши кураш ва дронларга қарши мудофаани кучайтиришга қарор қилди. Бироқ НАТО Россия билан тўғридан-тўғри денгиз урушига киришиш ёки тижорат кемаларини кенг кўламда ҳарбий конвой қилиш ҳақида қарор қабул қилмади.

Шу ерда Россиянинг босими билан НАТОнинг жавоби ўртасидаги муҳим сиёсий муносабат кўринади. Москва Украина иқтисодиётига босим ўтказиш имкониятини сақламоқда. НАТО эса ўз аъзолари хавфсизлигини кучайтириб, денгиздаги ҳарбий кузатувни кенгайтирмоқда. Бироқ ҳар икки томон ҳозирча Россия–НАТО ўртасида бевосита катта ҳарбий тўқнашув келтириб чиқарадиган ҳаракатлардан эҳтиёткорлик билан фойдаланмоқда. Бу ҳолат ҳарбий босим ва дипломатик музокаралар бир вақтда давом этишига имконият бермоқда.

НАТОнинг Қора денгиздаги имкониятлари октябрь воқеаларидан олдин ҳам кучайтирилаётган эди. Туркия, Руминия ва Болгария 2024 йил январда денгиз миналарига қарши қўшма ҳарбий гуруҳ ташкил қилиш ҳақида келишган. 2026 йил 8 июлда унинг вазифалари кенгайтирилиб, денгиз тубидаги муҳим инфратузилмани ҳимоя қилиш ҳам қўшилди. Бу қарор НАТОнинг Қора денгиз соҳилидаги аъзолари орқали ҳарбий хавфсизлик имкониятларини ривожлантириш сиёсати давом этаётганини кўрсатади.

Бу жараёнда Туркия алоҳида ўрин тутади. Анқара АҚШ етакчилик қилаётган НАТО тизимининг муҳим иштирокчиси бўлиб, Руминия ва Болгария билан минтақавий ҳарбий ҳамкорликни кучайтирмоқда. Айни пайтда Монтрё конвенцияси орқали катта ташқи ҳарбий флотларнинг Қора денгизга киришини чекламоқда. Бу Туркиянинг ўз хавфсизлигига, Россия билан энергетика ва савдо муносабатларига ҳам хизмат қилади.

Бироқ Монтрё чекловлари НАТОнинг Қора денгиз соҳилидаги аъзолари орқали ҳарбий имкониятларини кенгайтиришига тўсқинлик қилмайди. Америка катта ташқи флотни доимий киритмасдан ҳам Туркия, Руминия ва Болгариянинг авиацияси, разведкаси, портлари ва мудофаа имкониятларига таянган иттифоқ тизимидан фойдаланмоқда. Туркия шу тизимнинг муҳим иштирокчиси бўлиб, бўғозлар устидан ҳуқуқий ваколатини ҳам сақлаяпти.

Бунинг сиёсий маъноси шундаки, Вашингтоннинг Европа мудофааси учун масъулиятни иттифоқчиларга кўпроқ ўтказиш сиёсати Қора денгизда ҳам амалий шакл олмоқда. НАТОнинг минтақавий хавфсизлигида Туркия, Руминия ва Болгариянинг вазифалари кенгаймоқда. Америка эса иттифоқнинг умумий ҳарбий ва сиёсий имкониятларини сақлаган ҳолда ўзининг Россия билан дипломатик муносабатларини давом эттирмоқда.

Қора денгиз Европа учун ҳам фақат ҳарбий хавфсизлик майдони эмас. Европа комиссияси 2025 йил 28 майда янги Қора денгиз стратегиясини эълон қилди. Унда «денгиз хавфсизлигини мустаҳкамлаш, муҳим инфратузилмани ҳимоя қилиш ва Европани Жанубий Кавказ ҳамда Марказий Осиё билан боғлайдиган транспорт, энергетика ва рақамли алоқаларни ривожлантириш» асосий йўналишлар сифатида белгиланди.

Демак, Европа Қора денгиз орқали фақат Украинанинг экспорт йўлларини ҳимоя қилишни эмас, Кавказ ва Марказий Осиёга чиқадиган иқтисодий йўлакларни ҳам ривожлантиришни кўзламоқда. Россиянинг денгиздаги босими эса бу режалар хавфсизлигига таъсир қилади. Шунинг учун Европа давлатларининг Қора денгизда хавфсизлик чораларини кучайтириши ўзларининг узоқ муддатли иқтисодий ва стратегик манфаатлари билан ҳам боғлиқ.

Мана шу воқеаларни жамлаганда, сиёсий манзара янада аниқлашади.

Москва Украинага қарши ҳарбий ҳаракатларини давом эттириб, ҳудудий ва хавфсизлик талабларини келгуси сиёсий келишувда мустаҳкамлашга интилмоқда. У Вашингтон билан иқтисодий ва минтақавий масалаларда ҳамкорлик имкониятларини очиб, Америка билан савдолашув майдонини кенгайтиришга ҳаракат қилмоқда. Қора денгиздаги ҳарбий-иқтисодий босим эса Киевнинг иқтисодий имкониятларини чеклаш ва денгиз хавфсизлиги масаласини музокарада таъсир воситасига айлантириш имконини сақламоқда.

Вашингтон эса НАТОнинг Европадаги стратегик аҳамиятини сақлаган ҳолда Европа мудофаасининг каттароқ юкини иттифоқчиларга ўтказишга интилмоқда. У Россия билан катта ҳарбий тўқнашув хавфини бошқариш ва Украина уруши бўйича келишувга эришишдан манфаатдор. Шунинг учун Америка Москвага айрим иқтисодий имкониятлар очмоқда, бироқ НАТОнинг минтақавий хавфсизлик тизимини ҳам сақлаб турибди.

Европа давлатлари ва Украина эса бу сиёсий савдолашувда ўз манфаатлари четга сурилмаслигини истамоқда. Киев ҳудудий яхлитлик ва хавфсизлик кафолатларини талаб қилмоқда. Европа давлатлари эса Россия билан келишув уларнинг хавфсизлигига дахлдор бўлгани учун музокара натижаларида ўзларининг ҳам таъсири бўлишини кўзламоқда. Шу тариқа Вашингтон, Москва, Киев ва Европа давлатларининг мақсадлари муайян нуқталарда бир-бирига яқинлашса, бошқа масалаларда тўқнашмоқда.

Шунинг учун Қора денгиздаги бугунги воқеаларни фақат Америка билан Россия ўртасида денгиз устунлиги учун кечаётган кураш сифатида тушунтириш сиёсий воқеликни тўлиқ очмайди. Бу ерда Украина уруши натижасида Европадаги хавфсизлик тартиби қандай шаклланиши, Россия қандай сиёсий шартларни қўлга киритиши, Америка НАТО орқали қай даражадаги таъсирини сақлаши ва Европа давлатлари ўз хавфсизлиги учун қандай масъулият олиши масалалари ҳал қилинмоқда. Қора денгиздаги портлар, кемалар, савдо йўллари ва Туркия бўғозлари ана шу кенгроқ сиёсий жараённинг муҳим воситаларига айланган.

Шундай қилиб, Қора денгиздаги уруш ортидаги асосий сиёсий ҳисоб Украина урушидан кейинги Европа хавфсизлиги қандай тартибда шаклланиши билан боғлиқдир. Россия ҳарбий босим орқали ўзининг ҳудудий ва хавфсизлик талабларини келгуси келишув шартларига айлантиришга интилмоқда. Америка эса НАТОнинг стратегик аҳамиятини сақлаган ҳолда Европа мудофаасидаги масъулиятни қайта тақсимлаш ва Москва билан ўзининг глобал манфаатларига мувофиқ келишувга эришиш имкониятини изламоқда. Европа давлатлари ва Украина эса ўзларининг хавфсизлик талаблари ҳисобга олиниши учун ҳаракат қилмоқда. Шу тариқа Қора денгиздаги ҳарбий ва иқтисодий ҳаракатлар алоҳида денгиз уруши доирасидан чиқиб, келажакдаги Европа хавфсизлик тартиби учун кечаётган катта сиёсий савдолашувнинг бир қисмига айланмоқда.

Бу воқелик мусулмонлар учун янада муҳим масалани очиб беради. Босфор ва Дарданелл бўғозлари мусулмонлар юртида жойлашган. Улар Қора денгизга кириш ва ундан чиқишни назорат қиладиган, дунё савдоси ва ҳарбий ҳаракатларига таъсир кўрсатадиган улкан стратегик йўлдир. Бироқ бугун Туркия АҚШ етакчилигидаги НАТО ҳарбий иттифоқининг аъзоси бўлиб, ушбу бўғозлар атрофидаги хавфсизлик сиёсати ҳам шу иттифоқ билан боғланган. Демак, мусулмонлар еридаги бундай муҳим стратегик имконият Умматнинг ягона мустақил сиёсий қудратига таянган ҳолда бошқарилмаяпти.

Исломда ҳокимиятнинг вазифаси мусулмонларнинг хавфсизлигини бошқа давлатлар ихтиёрига топшириш эмас, балки уларни ҳимоя қилиш, душман таҳдидларидан сақлаш ва Уммат манфаатларини таъминлашдир. Расулуллоҳ ﷺ шундай деганлар:

«Имом қалқондир. Унинг ортида туриб жанг қилинади ва у билан ҳимояланилади». (Бухорий ва Муслим ривояти).

Бу ҳадис ҳокимиятнинг мусулмонлар учун қалқон бўлиши лозимлигини кўрсатади. Қалқон бўлиш эса фақат чегарани қўриқлаш билан чекланмайди. У мусулмонлар ерларини, денгиз йўлларини, ҳарбий имкониятларини ва иқтисодий бойликларини ташқи кучларнинг сиёсий таъсиридан ҳимоя қилишни ҳам тақозо этади. Мусулмонлар хавфсизлиги бошқа давлатларнинг ҳарбий иттифоқлари ва уларнинг стратегик ҳисобларига қарам ҳолда қолиши Исломий бошқарув мақсадига зиддир.

Исломий сиёсий ечим — мусулмон юртларини Халифалик давлати остида бирлаштириш, уларнинг ҳарбий, иқтисодий ва стратегик имкониятларини ягона мустақил сиёсий ирода билан бошқаришдир. Халифаликда Босфор ва Дарданелл каби муҳим бўғозлар устидан сиёсат АҚШ, Россия ёки НАТОнинг манфаатларидан келиб чиқиб эмас, Ислом ҳукмлари ва Уммат манфаатлари асосида белгиланади. Давлат денгиз йўлларини ҳимоя қиладиган ҳарбий-денгиз қудратини барпо этади, мусулмонлар ерларидан уларга қарши ҳарбий мақсадларда фойдаланилишига йўл қўймайди. Савдо кемаларининг хавфсиз ҳаракати, озиқ-овқат таъминоти ва ҳаётий маҳсулотларнинг узлуксиз етказилиши ҳам давлатнинг бевосита масъулияти бўлади.

Бунинг учун фақат бўғозларга эгалик қилишнинг ўзи етарли эмас. Уларни ҳимоя қиладиган ҳарбий қудрат, иқтисодий имконият ва ташқи сиёсатни мустақил белгилайдиган ҳокимият зарур. Бугун Қора денгизда Америка, Россия ва Европа давлатлари ўз манфаатларини таъминлаш учун ҳарбий, иқтисодий ва дипломатик воситалардан фойдаланмоқда. Мусулмонлар эса ўзларининг стратегик ерлари ва бойликлари бошқа давлатларнинг сиёсий курашига хизмат қилишига эмас, Умматнинг хавфсизлиги ва қудратига хизмат қилишига муҳтождир. Буни таъминлайдиган Исломий давлат — Пайғамбарлик минҳожи асосидаги Халифаликдир.

Салоҳиддин

06.11.2026й