Америка молиявий ва иқтисодий таҳдид остидами?

Президент Рональд Рейган давридан бошлаб Америкада бир-бири билан уйғун ҳаракат қилиши керак бўлган икки тизим — реал иқтисодиёт, яъни ишлаб чиқариш, товарлар ва хизматлар иқтисодиёти билан молиявий тизим, яъни пул, активлар ва бозорлар иқтисодиёти ўртасида чуқур узилиш мустаҳкамланди. Бу узилишга ундан аввалроқ қабул қилинган қарор замин яратган эди. Негаки, 1971 йилда Никсон маъмурияти долларнинг олтинга боғлиқлигини бекор қилиб, долларни бир трой унция олтин учун 35 доллар миқдоридаги қатъий нарх билан боғлаб турган Бреттон-Вудс тизимини тугатди. Шу тариқа доллар унинг ўсишини назорат қилиб турадиган ҳар қандай моддий таянчдан халос бўлди.

Бу эркинликнинг натижаси шундан иборат бўлдики, Америка молиявий бойлиги реал иқтисодиёт таназзулга юз тутган бир пайтда ҳам ўсишда давом этиши мумкин бўлди. Ялпи ички маҳсулот ўсиши 3 фоиздан кам бўлиши, ҳатто иқтисодиёт қисқариши мумкин, аммо молиявий бойлик кўрсаткичлари сезиларли даражада юксалаверади! Кўпинча фонд биржаси индекслари кескин кўтарилган бир вақтда компанияларнинг ўз ҳисоботларида ишлаб чиқариш, савдо ҳажми ёки фойда кўрсаткичлари заифлашаётгани акс этади. Индекс кўтарилади, завод эса таназзулга юз тутади!

Бу тизимни тушуниш учун доллар қандай асосда муомалага чиқарилишини англаш зарур. Америкага ўз валютасининг қиймати қуламасдан туриб қарз ва пул чиқариш имконини берадиган ўзига хос куч — дунё миқёсида долларга бўлган талабдир. Бу талабнинг асосий устунларидан бири «нефтедоллар тизими» деб аталадиган тизимдир. 1970-йилларнинг ўрталаридан бошлаб, ОПЕК доирасида Саудия Арабистони билан тузилган муҳим келишув асосида жаҳон бозорида нефть фақат долларда нархлана бошлади. Дунёдаги ҳар бир мамлакат нефтьга муҳтож бўлгани учун уни сотиб олиш мақсадида долларга ҳам эҳтиёж сезди. Натижада долларга нисбатан улкан ва доимий талаб шаклланди. Вашингтонга ўз реал иқтисодиёти ишлаб чиқараётган ҳажмдан анча кўп доллар чиқариш имконини бераётган нарса фақат пул босиб чиқариш қарори эмас, балки айнан шу талабдир.

Нефтедоллардан ташқари, Америка бюджет тақчиллигини қоплаш учун ҳам доллар чиқаради. Бу тақчиллик йилига бир триллион долларга ёки ундан ҳам кўпроққа етади. Бундан ташқари, тизим «своп линиялари» (Swap Lines) деб аталадиган механизм орқали мамлакатлар чегарасидан ташқарига ҳам ёйилган. Ушбу механизм ёрдамида Федерал захира тизими инқироз пайтларида дунёнинг бир қатор марказий банкларига доллар ликвидлигини тақдим этади. 2020 йилда коронавирус пандемияси бошланиб, нефть савдоси ҳажми кескин пасайган ва ликвидликка эҳтиёж энг юқори даражага етганида, Федерал захира тизими баланси реал ишлаб чиқариш билан таъминланмаган триллионлаб доллар ҳисобига мисли кўрилмаган даражада кенгайди. Бунинг натижасида рекорд даражадаги инфляция тўлқини юзага келди ва унинг оқибатлари бугунгача Америка бозорига оғирлик қилмоқда.

Масаланинг моҳияти ҳам айнан шу зиддиятда намоён бўлади. Муомалага чиқарилган ҳар бир доллар ё қайтарилиши лозим бўлган вақтинчалик қарз, ёки ишлаб чиқариш иқтисодиётидан ташқарида амалга ошадиган савдо-сотиқнинг муқобилидир. Демак, муомалага чиқарилган пул массаси ҳар доим ҳам ҳақиқий товар ва хизматлар билан таъминланмайди. Алдамчи тасаввур ҳам шу ердан пайдо бўлади: кузатувчи молиявий бозорда, пандемия авжига чиққан даврда бўлгани каби, кучли ўсишни кўради, айни пайтда реал ишлаб чиқариш деярли нолга тушиб қолади. Хўш, бу долларлар қанчалик кўпаймасин, сотиб олиш учун етарли товар топа олмаса, нима юз беради? Ана шунда инфляция бошланиб, нархлар кўтарилади. Америкада бугун айнан шу ҳолат кузатилмоқда: нефть нархлари юқори, бюджет тақчиллиги рекорд даражада, пул массаси ортиб бормоқда ва истеъмол нархлари индекси энг юқори кўрсаткичлардан бирига етган.

Қисқача айтганда, реал иқтисодиёт билан молиявий тизимнинг бир-биридан ажралиши кескин зиддиятни келтириб чиқаради: бир томон пулнинг ўсишини нишонласа, иккинчи томон нархлар оловида куймоқда. Бу зиддият оддий одамнинг дастурхонига оғирлик қилаётган бир пайтда, озчиликнинг ҳисоб рақамларини бойитмоқда. Бугун Америкада аҳолининг катта қисми ҳамма нарсанинг, айниқса, ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги бензин нархининг тобора қимматлашаётганидан азият чекмоқда. Айни вақтда ExxonMobil, Chevron, Shell ва British Petroleum каби йирик нефть компаниялари ўз хазиналаридаги фойда янада кўпайганини нишонламоқда. Шунингдек, сўнгги олти ой давомида фонд бозори ва унинг индекслари кескин кўтарилди: Dow Jones индекси 11,3 фоизга, S&P индекси 17,7 фоизга, Nasdaq индекси эса 23,9 фоизга ўсди. Бунга қарама-қарши равишда, энергия ва озиқ-овқат нархларини ҳам ўз ичига олган товарлар ҳамда хизматлар истеъмол нархлари индекси 3,4 фоизга етди. Бу кўрсаткич кучли бўҳрон ва 2008–2010 йиллардаги каби молиявий-иқтисодий фалокатга олиб келиши мумкин бўлган хавфли 4 фоизлик чегарага жуда яқиндир.

Хўш, бу ҳолат 2008–2010 йиллардаги каби қулашга олиб келгунига қадар яна қанча вақт давом эта олади? Ҳақиқат шуки, буни вақт жиҳатидан аниқ баҳолаш қийин. Бироқ бундай қулашни келтириб чиқариши мумкин бўлган шарт-шароитларни белгилаш мумкин. Биринчи шарт — нархларнинг қимматлашиши туфайли юзага келадиган халқ оммасининг ҳаракатидир. Бунда оддий одамлар ўз маблағларини молиявий бозордан олиб чиқишга киришади, йирик компаниялар эса катта харажатларни қисқартириш мақсадида мутахассис ва ишчиларни оммавий ишдан бўшата бошлайди. Бу ҳолат 2008 йилги инқироз арафасида ҳам кузатилган эди. Иккинчи шарт — жаҳон бозорида нефть нархининг кескин пасайишидир. Бундай вазиятда Федерал захира тизими олдида унга бўлган талаб билан таъминланмаган улкан доллар захиралари қолади. Бу ҳолатнинг бир кўринишини 2020 йил баҳорида кўрган эдик: техник ва сақлаш билан боғлиқ сабабларга кўра, нефть фьючерсларининг айрим шартномалари бир кунга манфий нархга тушиб кетган эди.

Украина ва Эронда давом этаётган икки уруш молиявий-иқтисодий фалокатни алангалатиш салоҳиятига эга. Бугун бу урушлар, асосан, нефть нархининг кўтарилиши ҳисобига молиялаштирилмоқда. Агар нефть нархи кескин пасайса, урушни молиялаштириш қимматлашади. Эҳтимол, сохта молиявий бойлик бир вақтнинг ўзида ҳам уруш иқтисодиётини, ҳам аҳолининг кундалик эҳтиёжларига хизмат қилувчи иқтисодиётни молиялаштиришга ожизлик қилиб қолар. Аксинча, Украина ва Эрондаги урушлар тўхтатилиши билан нефть нархи урушлардан олдинги даражага, ҳатто ундан анча пастга тушади. Бу эса Америка молиявий тизимининг таянчи бўлган долларга талабнинг кескин пасайишига олиб келади. Бугун доллар бошчилигидаги жаҳон молиявий тизими жуда ўткир учли найза устида турибди, дейиш мумкин. Агар истеъмол ва ишлаб чиқариш бозорларининг улкан босими остида нефть нархи тушиб кетса ёки минтақавий ва халқаро сиёсий сабабларга кўра икки уруш тўхтаса, ҳар икки ҳолатда ҳам қулаш хавфи катта.

Хулоса қилиб айтганда, иқтисодиёт билан молиявий (доллар) бойлик ўртасидаги узилиш ҳар қандай пайтда молиявий ва иқтисодий тизимларнинг биргаликда қулашини келтириб чиқариши мумкин бўлган яширин сабаб бўлиб қолаверади. Зеро, капиталистик тизим, айниқса, унинг Америка модели ўз тузилишида заифлик уруғини мужассам этган. Шарт-шароитлар бир жойга тўпланганида, бугун молиявий қудратдек кўринаётган нарса унинг энг заиф бўғини экани ошкор бўлиши мумкин.

Якунда шуни доимо эслатиб ўтиш керакки, дунё пул-кредит тизимининг асоси сифатида олтин тизимига қайтмас экан, у ўзини ҳам, бойлик ва имкониятларини ҳам издан чиқарадиган узлуксиз тебранишларга дучор бўлиб қолаверади. Бу эса юз миллионлаб инсонларни энг оддий хавфсиз ҳаёт кечириш талабларидан маҳрум этади. Бундай тизим Америка ўзининг бутун очкўзлиги, худбинлиги ва зулми билан ҳукмронлик қилаётган халқаро тизим шароитида дунёга қайта олмайди. У фақат Аллоҳнинг изни билан яқинда барпо бўладиган пайғамбарлик минҳожи асосидаги иккинчи Рошид Халифалик давридагина қайта жорий этилиши мумкин.

Доктор Муҳаммад Жийлоний

Роя газетасининг 2026 йил 4 ноябр чоршанба кунги 624-сонидан