Туркия ва Россия алоқаларида тортишилаётган халқаро қонун ва Монтрё шартномасининг моҳияти
بسم الله الرحمن الرحيم
Туркия ва Россия алоқаларида тортишилаётган халқаро қонун ва Монтрё шартномасининг моҳияти
Россия мудофаа вазирлигининг маълумотларига қараганда, Россия Ислом умматининг ери бўлган Суриядаги ҳарбий базаларини қўриқлаш, дунёда ва ўз халқининг кўз ўнгида “Кучли Россия” номини кўрсатиб қўйиш мақсадида бўғозларимиздан (яъни Истамбул ва Чанаққала бўғози) фойдаланиб, 214 минг тонна қурол яроқ олиб ўтаётганда тепамиздаги раҳбарлар фақат томоша қилиб туриш билан кифояланишди. Рус ҳарбий учқичларининг уриб туширилиши ҳодисасидан сўнг вужудга келган Туркия-Россия келишмовчиликларидан кейин бир рус аскарининг Истанбул бўғозидан ўтаётиб елкасида узоқ масофалик қурол билан расмга тушиши провакация деб баҳоланди, лекин қурол-яроқ ташиган рус кемасининг ўтишига кўз юмилди. Бу воқеалардан кейин ҳамманинг кўзи Монтрё шартномаси номи билан танилган Бўғозлар шартномасига қаратилди. Баъзилар Монтрё Шартномасининг бахс мавзуси қилиб бўлмаслигини, мазкур шартнома бўйича бўғозларнинг назорати Туркияга берилганлигини ва Монтрё шартномаси Туркия давлати мустақиллигининг кафолати эканлигини уқтирмоқчи бўлмоқда. Ҳақиқатда ҳам шундайми? Бўғозлар ҳақиқатда ҳам Туркиянинг назоратидами?
Фақатгина бўғозларимиз эмас, 1477 йилда Фотиҳ Султон Муҳаммад Хон томонидан фатҳ қилинган Қрим хонлигининг ерларимизга қўшиб олиниши, Венеция ва Венуэзликларни Қора денгиздан қувиб чиқарилиши билан бирга Қора денгиз мусулмонларнинг қўлига ўтиши, 1774 йилда руслар билан тузилган Кучук Кайнаржа сулҳигача ҳам Қора денгиз мусулмонларга қарашли бўлиб келган. 1-жаҳон уруши бошланганида эса, яъни 1915 йил 18 мартда Чор Россиясига ёрдам етказиш баҳонаси билан Англия етакчилигидаги Бирлашган Қироллик ва Франция кемаларидан иборат ҳарбий денгиз флоти Бўғозга кенг кўламли ҳужум бошлади. Бу ҳужумлардан мақсад Чанаққала ва Истанбул бўғозларининг назоратини қўлга олиш ва Усмоний Халифалик давлатини йўқ қилиш эди. Айни вақтда АҚШ президенти Томас Вилсон тарафидан 1918 йил 8 январда нашр қилинган баёнотда Бўғозларнинг дунё тижоратига очиқ бўлиши таъкидланаётган эди. 1918 йил 30 октябрда Усмоний Халифалик давлати номидан Рауф Орбай ва Антанта давлатлари номидан инглиз адмирали Калторп орасида имзоланган Мондрос оташкесим шартномасига кўра, Истанбул ва Чанаққала бўғозларининг Антанта давлатларининг назоратига берилиши қонунийлаштирилди.
Халқаро ҳамжамият ва Халқаро Қонун сафсатасига алданган, ғарб маданияти билан суғорилган, ғарбга фикрий қарам бўлганлар 1920 йил 28 январда Усмонийлар Мабусан Мажлиси ташаббуси билан Мисаки Миллий (миллий аҳд) номи билан аталган бир қанча қарорлар қабул қилди. Бу қарорларга биноан “Истанбул шаҳри ва Мармара денгизи ҳар қандай хавфдан узоқ тутилиши лозим, Чанаққала ва Истанбул бўғозларининг тижорат ва транспортга очилишига алоқадор давлатлар қабул қиладиган қарорларга боғлиқ бўлиб қолади” дейилган. Бўғозлар статусининг бошқа давлатларга ташлаб қўйилишига қарамай, инглизларнинг Усмоний халифалик давлатидан батамом қутулиш учун режалаштирган ТБММ (туркия буюк миллат мажлиси (парламент)) ни ташкил қилишга замин яратган 1920 йил 16 мартдаги Истанбул ишғоли рўй берди.
ТБММни тан олиниши эвазига 1921 йил 16 мартда ТБММ билан Совет Иттифоқи ўртасида имзоланган шартномага кўра эса, бўғозларнинг келажаги Қора денгиз соҳилида жойлашган давлатларнинг иштирокида бўлиб ўтадиган конференцияда кўриб чиқилишига келишиб олинган. Бу шартнома Усмоний Халифалик давлатини қоғоз устида йўқ, деб қабул қилган шартномадир. Яна инглизлар Усмоний Халифалик давлатининг мавжудлигига қарамай, ТБММни 1923 йил 24 июлдаги Лозанна шартномасида эса Бўғозлар бир комиссиянинг бошқарувига берилди. Бўғозлар қурол яроқдан тозаланди, тижорат кемаларига эркинлик берилди ва ҳарбий кемаларга миқдор ва кун чеклови белгиланди. АҚШ ташаббуси билан, лекин унинг ўзи қатнашмаган 1919 йилдаги Париж тинчлик конференциясида бугунги БМТга ўхшаш Миллатлар Лигаси номли халқаро ташкилот ташкил қилинди, Туркия ҳам 1932 йилда бу ташкилотга аъзо бўлди.
Иккинчи жаҳон урушига яқин Ўрта Ер денгизидаги Италиянинг босқинчи сиёсати, Усмоний Халифалик давлатининг қулатилишида фаол рўл ўйнаган ва Туркия жумҳурияти давлатини биринчи бўлиб тан олган Англияни ташвишга солди, ўзининг шарқий қўрғони деб билган Туркия воситасида Миллатлар Лигасидан Бўғозлар статусини қайтадан кўриб чиқилишини талаб қилди ва 1936 йил 20 июлда Монтрё шартномаси имзоланди. Бу шартнома орқали бўғозлардаги комиссиянинг ўрнига Туркияда бўғозларни қуроллантиришига шароит пайдо бўлди. Лекин шартнома ўтиб-қайтиш эркинлигини таъминлаш масаласида бўғозлар халқаро денгиз йўллари қонунига боғлиқ шартнома эди. Шартномада “уруш вақтида Туркия урушаётган бўлса, Туркияга қарши урушаётган ўлкага боғлиқ бўлмаган тижорат кемалари душманга ҳеч қандай ёрдам бермаслик шарти билан бўғозлардан ўтиб-қайтишлари мумкин бўлади. Туркия ўзини уруш таҳликаси билан қарама-қарши ҳис қилган тақдирда, 2-модда ҳукумларининг татбиқ қилиниши, яъни транспорт эркинлиги яна давом этади, лекин кемаларнинг Бўғозларга кундуз куни кириши ва ҳар бир ўтишда Турк мутасаддилари кўрсатган йўналиш орқали ўтиши керак бўлади” шаклидаги ҳукмлар ўрин олган ва Туркия фақатгина рамзий назоратга эга эканлиги кўриниб турибди.
Туркия ҳокимлари қотил Асадни душман деб билганини ва тахтни бўшатиб қўйиши кераклигини турли йиғилишларда айтиб келаётганига қарамай, бу шартнома ҳукмларига мувофиқ Асадга ёрдам учун ўтаётган рус кемаларига уруш вақтида қўлланиши керак бўлган ҳукмлар нима учун татбиқ қилинмаяпти? Бу масаланинг бир тарафи, асл масала бўғозлар бизнинг ерларимизда жойлашганига қарамай, қандай қилиб халқаро денгиз сувлари статусида қабул қилинади. Бу шартнома имзоланган вақтда мавжуд бўлган Миллатлар Лигаси деган ташкилот бугун йўқ, бу шартноманинг ҳеч бир кучи ҳам қолмаган. Бу шартномага риоя қилмаганни жазолайдиган бирор ҳукм қолмаган.
Дунё халқаро ҳамжамият ва халқаро қонун номи остида бошқарилаётгани айтиб турилган бир вақтда, бутун дунёнинг кўз ўнгида Россия Қримни босиб олди ва ҳеч бир давлат Россиянинг бу ташаббусини баъзи иқтисодий чекловларни айтмаганда олдини ололмади. Америка 2001 йилда Афғонистонни ҳеч қандай халқаро қонунга парво қилмай босиб олишига қарамай, ҳеч бир давлат бу ташаббусдан Американи қайтаролмади. АҚШ жойи келганда халқаро қонун ғилофига мослаш учун, Ироқни босиб олган вақтидаги каби БМТХК (бирлашган миллатлар ташкилотининг хавфсизлик кенгаши) дан фойдаланмоқда, баъзида Ливиядаги каби НАТОни ишлатмоқда. Бу ташкилотларда ҳам энг нуфузли давлат фақат ўзидир ва уни жазолайдиган ҳеч бир модда йўқ. Сурияда ҳам БМТХКда Россия ва Хитойнинг ветоси баҳона қилинган эди, бунинг ўрнига коалиция фикри пайдо бўлди. Бу сафар АҚШ коалиция кучлари номи остида ваколат урушини бошлади, Ислом ва мусулмонларга қарши курашда ветоси баҳона қилинган Россия билан битта сафдан ўрин олди.
Ҳаммамизга маълумки, халқаро қонун дейилган нарса Усмоний Халифалик давлатини дунё саҳнасидан ўчириб ташлаш учун кофирлар тарафидан тўқилган сафсатадан бошқа нарса эмасдир. Бугун эса мазкур халқаро қонунларга маҳкам ёпишиб, унга амал қилаётганлар, афсуски ғарблик мустамлакачилар эмас, ҳамма жойда тарихига ва ғоясига хиёнат қилишни маърифат деб билган, Усмоний Давлатнинг меросхўри эканлигини даъво қилаётган бугунги ожиз Туркия давлатидир.
Хулоса қилиб айтганда, халқаро қонун ва халқаро ҳамжамият сўзлари улкан сафсатадан иборатдир. Бу хусусда Туркия раҳбарлари газ бўлмаса тезак ёқамиз, дея оладиган бундай асил халқига суяниб, халқаро қонун, халқаро шартнома ёки сулҳ каби ҳаёлий кишанлардан қутулмоғи лозим. Ёки бу “халқаро” номи билан бошланган барча баҳоналарнинг орқасига яшириниб олишдан воз кечиши керак. Бунинг ўрнига, Ислом умматининг азизлигини таъминлайдиган Аллоҳнинг қонунларини асос қилиб олган Рошид Халифалик Давлатининг қурилишини талаб қилишлари керакки, бу билан Ислом умматига хиёнат қилган эмас, уни қайтадан оёққа турғазиб, бутун башариятга нур таратган, барча ғарб низомларига қарши турган ўтмишдагиларнинг давлатлари каби давлатлари бўлсин.
