بسم الله الرحمن الرحيم

Уйғониш тўғрисида туркумидан: Қазо ва қадар мавзусига кириш

Инсонларга айнан уйғониш нима эканлигини танитишдан кўзлаган мақсадимиз, улар уйғонишни таниш натижасида уйғониш сари ҳаракат қилсинлар, ин ша Аллоҳ!

Аввало айтиб ўтишимиз керакки бу мавзудаги бахс саҳоба розияллоҳу анҳулар даврида олиб борилмаган. Бундай бахс тобеинлар давридан кейинги даврларда вужудга келган бўлиб, бу мавзу кўтарилишига мусулмонларнинг бошқа юртларни фатҳ қилишлари натижасида у ердаги Исломга зид ҳазорот (дунё қараш)ларга эга муфаккирларнинг мусулмонлар билан бахс олиб боришлари сабаб бўлган. Мисол учун хиндуларнинг хурофотларга тўла достонлари ҳамда юнон афсонлари кабилар Исломга зид бўлиб улар асосида шаклланган дунё қараш мусулмонларнинг дунё қарашига мутлақо тўғри келмайди. Бундай ҳазорот эгалари билан олиб борилган бахсларда хато томонга йўналиб кетишлик оқибатида мусулмонларнинг баъзиларида нотўғри тушунчалар шаклланди.

Инсонлар қазо ва қадар мавзусига киришар эканлар, аввало бу мавзудаги эътибор берилиши керак бўлган жиҳатни тушуниб олишлари керак. Яъни қазо ва қадар масаласида бахс юритиш асоси тўғри белгилаб олинмаса бу борада хато хулосаларга келиб қолишлари мумкин. Шунинг учун “Инсоннинг амалларини ўзи яратадими ёки Аллоҳ Таъоло яратадими” деб асос белгилаш нотўғридир. Сабаби инсон маҳлуқдир, унга яратиш мавзусида хеч қандай ўрин йўқ. Ёки бу мавзуда “Аллоҳ Таъоло инсоннинг барча қиладиган ва қилмоқчи бўлган ишларини билиб туради” деган маънодаги, Аллоҳнинг илмини асос қилиб олиш ҳам хатодир. Чунки Аллоҳнинг илми инсоннинг сезгиларидан ташқарида, ақли идрок қила олмайди, идрок қилинмаган нарсани бахсга асос қилиш эса, инсонни хато хулосалар чиқариш томон етаклайди. Ҳамда “Аллоҳ Таъолонинг иродаси билангина барча ишлар бажарилади ёки бажарилмайди, инсоннинг қиладиган ишлари ҳам худди шундай” деган маънодаги Аллоҳнинг ирода – хоҳишини бу мавзудаги бахсга асос қилиш ҳам нотўғридир. Сабаби Аллоҳнинг иродаси ҳам инсон хис қила олмайдиган даражада мукаммалдир. Яъни Аллоҳнинг илми ва иродаси мукаммалликка эгаки уни ожиз ақл тўлиқ идрок қилиши мумкин эмас. Биз Аллоҳнинг илми ва иродаси ҳақида фақат Ўзи билдирган хабарларнигина била олишга чекланамиз, холос. Бу билдирилган хабарлардан ортиғини билиш инсонга хос бўлмаган иш бўлиб уни билишга интилиш эса уни адашиш сари олиб бориши мумкин. Шунинг учун ўзининг ожизлиги, нуқсонлилиги ва ўзидан бошқа нарсаларга муҳтожлик эканлигини хис қилган инсон ақли идрок қила олмайдиган нарсаларга киришиши тўғри иш эмаслигини яхши англаб етади.

Демак, қазо ва қадар мавзусига юқоридагиларни асос қилиб бахс юритиш тўғри бўлмайди. Инсонларнинг қазо ва қадар борасидаги бахслари қандай амалларни қилиш мумкин ва қандай амалларни қилмаслик керак, шу аснода инсонлар қандай амаллар устида жавобгардирлар ва қандай амалларга жавобгар бўлмайдилар шу кабиларни қамраб олиши керак. Булардан хулоса қилиш мумкинки, инсонлар қазо ва қадр мавзусида савоб ва гуноҳ масаласини асос қилишлари мақсадга мувофиқ бўлади. Шу асосда бахс олиб бориш натижасида инсоннинг қандай амалларда жавобгар бўлишию қандай амалларда жавобгар бўлмаслиги, натижада инсоннинг қайси амаллари мукофотга лойиқ ва қайси амаллари уни азобга гирифтор қилиши ойдинлашади.

Ҳар бир мусулмон қазо ва қадар масаласига жиддий ёндошиб, унинг аҳамиятини теран англаб олиши лозим. Бу мавзу бугунги кунимизда очилмай қолаётган ва мужмаллик, чалкашлик қобиғида қолиб кетаётган масалалардан бири бўлиб қолмоқда. Шунинг учун инсонларнинг баъзилари ўзларини қачон ва қандай амалларда жавобгар эканликларини билмай, ҳаёт сўқмоқларида масъулиятсизлик ила яшаб келмоқдалар. Қазо ва қадар масаласида бугунги ва бундан буён ёритиладиган мақолаларимиз, ана шундай, ўзларини масъулиятсиз хис қиладиган инсонларнинг ўз мажбуриятларини англаб олишларида ёрдам беради ва бугунгача ҳам ўз масъулиятларини тушунган ҳолда ҳаракат қилувчиларга яна бир бор эслатма бўлади деган умиддамиз, ин ша Аллоҳ! 

Ҳизб ут – Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Абдуллоҳ

29.11.2016й.