بسم الله الرحمن الرحيم 

Иқтисод

Исломнинг иқтисод ҳақидаги нуқтаи назари

(“Исломда иқтисод низоми” туркумидан)

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِن كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

– Аллоҳ сенга ато этган молу давлат билан охиратни истагин ва  дунёдан бўлган насибангни унутма. Аллоҳ сенга эҳсон қилгани каби сен ҳам эҳсон қил. Ерда бузғунчилик қилишга уринма, чунки Аллоҳ бузғунчиларни суймас. (Қасос:77)

Исломнинг бойлик ҳақидаги қараши унинг шу бойликдан фойдаланиш ҳақидаги қарашидан фарқ қилади. Исломнинг назарида, манфаатни рўёбга чиқарувчи воситалар масаланинг бир жиҳати, манфаатга эгалик қилиш эса бошқа жиҳатидир. Мол-мулк ва инсоннинг меҳнати – бойлик моддаси бўлиб, бу иккиси манфаатни рўёбга чиқарувчи воситалардир. Бу иккисининг дунё ҳаётида мавжудлиги ва уларни ишлаб чиқаришга Исломнинг қараши улардан фойдаланиш ва бу манфаатга эгалик қилиш кайфиятига бўлган қарашидан фарқ қилади. Чунки Ислом бойликдан фойдаланиш ишига очиқдан-очиқ аралашиб, хамр (маст қилувчи) ва ўлакса каби баъзи нарсаларни истеъмол қилишни, шунингдек, рақс ва бузуқлик каби баъзи инсон меҳнатидан фойдаланишни ҳам ҳаром қилди ва ейиш ҳаром қилинган нарсаларни сотишни таъқиқлади ва бажариш ҳаром бўлган ишларнинг ижарасини ҳам ҳаром қилди. Бу нарсалар мол-мулкдан ва инсон меҳнатидан фойдаланишга тааллуқлидир.

Уларга эгалик қилиш жиҳатидан эса ов ва қўриқ ерларни ўзлаштиришга, ижара ва ишлаб чиқаришга, мерос, совға ва васиятга оид бир қанча ҳукмларни йўлга қўйди. Бу нарсалар бойликдан фойдаланиш ва унга эгалик қилиш кайфиятига тааллуқлидир.

Энди бойликни ишлаб чиқариш масаласига келсак, Ислом бойлик моддасини ишлаб чиқаришга ундади ва умумий шаклда касбга тарғиб қилган чоғда унга ҳам тарғиб қилди, лекин ишлаб чиқаришни кўпайтириш кайфияти ва ишлаб чиқарилган нарсанинг миқдорига аралашмади, балки хоҳлаганларидек амалга оширишлари учун буларни одамларнинг ўзига қўйиб берди.

Аммо мол-мулкнинг мавжудлигига келсак, у ҳаёти дунёда табиий бор, Оллоҳ Таоло уни инсонга бўйсундирган ҳолда яратди. Оллоҳ шундай дейди:

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الأَرْضِ جَمِيعاً

– “У (Оллоҳ) шундай зотки, сиз учун Ердаги барча нарсани яратди”. (Бақара.29)

Яна шундай дейди:

اللَّهُ الَّذِي سخَّرَ لَكُمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِيَ الْفُلْكُ فِيهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

– “Оллоҳ (денгиздаги) кемалар Ўзининг амри билан жорий бўлиши ҳамда сизлар (у кемаларда) Унинг фазлу марҳаматидан (ризқу рўз) исташларингиз учун сизларга денгизни бўйсундириб қўйган зотдир”. (Жосия.12)

Ва яна дейди:

وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً مِّنْهُ

– “У Ўз томонидан сизларга осмонлардаги ва ердаги барча нарсаларни бўйсундирди”. (Жосия.13)

Ва яна дейди:

فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ * أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاء صَبّاً * ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقّاً * فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبّاً * وَعِنَباً وَقَضْباً * وَزَيْتُوناً وَنَخْلاً * وَحَدَائِقَ غُلْباً * وَفَاكِهَةً وَأَبّاً * مَّتَاعاً لَّكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ

– “Инсон ўз таомига қараб кўрсин! Биз (осмондан) сув-ёмғирни қуйдирдик. Сўнгра ерни (гиёҳлар билан) ёрдик. Сўнг биз унда дон-дунни, узум ва кўкларни, зайтун ва хурмоларни, қуюуқ дарахтзор боғларни, мева-чева-ю, ўт-ўланларни сизлар учун чорва ҳайвонларингиз учун манфаат бўлсин деб ундириб-ўстириб қўйдик”. (Абаса. 24-32)

Ва яна дейди:

وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ لِتُحْصِنَكُم مِّن بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنتُمْ شَاكِرُونَ

– “Яна (Довудга) сизларга зиён етишидан сақлайдиган совут ясашни таълим бердик”.  (Анбиё. 80)

Ва яна дейди:

وَأَنزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ

– “Биз темирни туширдик. Унда куч-қувват ва одамлар учун манфаат бордир”. (Ҳадид. 25)

Шу ва шу каби оятларда Оллоҳ Таоло мулкни ва инсоннинг меҳнатини яратгани тўғрисида хабар берди ва унга тегишли бошқа нарсаларнинг баёнига ўтмади. Бундан чиқадики, Оллоҳ Таоло мулк моддаси ва инсоннинг меҳнатига аралашмади, уларни инсонлар фойдаланишлари учун яратганлигини баён қилди, холос.

Шунингдек, бойликни ишлаб чиқаришга ҳам аралашмади. Зеро, Исломнинг бойликни ишлаб чиқаришга аралашганини кўрсатадиган биронта шаръий нусус мавжуд эмас, балки аксинча, шундай шаръий нусуслар борки, уларнинг кўрсатишича, Шариат мулкни ишлаб чиқариш ва инсоннинг меҳнатини яхшилаш ишини инсонларга қолдирган. Анас р.а. дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ с.а.в. хурмони чанглатиш мавзусида шундай деганлар:

أنتم اعلم بأمور دنياكم

 “Дунёвий ишларингизни сизлар яхшироқ билурсизлар”.

Ва яна ривоят қилинишича, Расулуллоҳ с.а.в. иккита мусулмонни қурол ишлаб чиқаришни ўрганиш учун Яманга жўнатган эканлар. Бу далилларнинг кўрсатишича, Шариат мулкни ишлаб чиқаришни инсонларга қолдирган бўлиб, одамлар уни ўз маҳорат ва билимларига яраша амалга оширадилар.

Шулардан маълум бўладики, Ислом иқтисод илмига эмас, балки иқтисодий низомга эътибор қаратади, бойликдан фойдаланиш ва шу манфаатга эгалик қилиш кайфиятини баҳс мавзуси деб билади ва бойликни ишлаб чиқаришга ҳамда манфаатнинг воситаларига мутлақо аралашмайди.

Ҳизб ут-Таҳрирнинг Ўзбекистондаги медиа офиси. Салохиддин

18.12.2017й.