«Аҳли – Сунна вал – Жамоа» истилоҳи
بسم الله الرحمن الرحيم
«Аҳли – Сунна вал – Жамоа» истилоҳи
12 қисм
Шиаларнинг пайдо бўлиши
Имом Бухорий Ибн Аббос р.а.дан ривоят қилинган ҳадисни келтиради: “Али ибн Абу Толиб касалланиб ётиб қолган Пайғамбар с.а.в.нинг олдиларидан чиққанида одамлар ундан сўрашди: “Эй, Абу Ҳасан, бу тонгда Пайғамбаримиз с.а.в. ўзларини қандай ҳис қиляптилар?”, — деб сўрашди. У “Аллоҳга ҳамдлар бўлсин, бугун у соғайди”, — деб жавоб берди. Шунда Аббос ибн Абдулмутталиб унинг қўлидан тутиб шундай деди: “Аллоҳга қасамки, уч кундан сўнг сен бошқага итоат этасан. Ва Аллоҳга қасам ичиб айтаманки, Пайғамбар с.а.в. шу касалдан вафот этади деб ўйлайман. Чунки мен Абдулмутталиб авлодларининг ўлимидан олдин юзларининг ранги қанақа бўлишини яхши биламан. Кетдик, Пайғамбар с.а.в. олдига кириб сўрайлик, ундан сўнг ҳокимият кимга қолади. Агар ҳокимият бизга қолса, бу ҳақда билиб оламиз. Агар у бошқаларга тегишли бўлса, Пайғамбар с.а.в.га айтайлик, васиятга бизни ҳам қўшсинлар”. Бунга Али р.а. шундай деб жавоб берди: “Аллоҳга қасамки, агар биз ҳозир Расулуллоҳ с.а.в. олдиларига кириб, Халифаликни бизга беринг деб сўрасак, у киши бизга рад жавобларини берсалар, у кишининг ўлимларидан сўнг одамлар бизга ҳокимиятни бериб қўймайди! Аллоҳга қасам ичиб айтаман, мен Пайғамбар с.а.в.дан бу ҳақда ҳеч нарса сўрамайман”.
Баъзи саҳобалар Абу Бакр ва Умар р.а.лардан кўра Али р.а.ни халифаликка муносиб номзод деб ҳисоблар эдилар. Булар — Аммор, Абу Зарр, Салмон ал-Форсий, Жобир ибн Абдуллоҳ, Аббос ва унинг ўғли, Абу ибн Каъаб, Ҳузайфа ва бошқа кўплаб саҳобалар эдилар.
Олдинда эслатиб ўтилганидек, Абу Бакр, Умар р.а.ларнинг даври ва Усмон р.а. бошқарган дастлабки йилларда мусулмонлар фатҳлар, Исломни ёйиш, Ислом Давлатининг қудратини ва унинг асосларини мустаҳкамлаш билан банд бўлган эдилар. Пайғамбар с.а.в.нинг, гўё Али р.а унинг руҳий вориси эканлиги , ундан сўнг Халифалик Али р.а. қўлига ўтиши кераклиги ҳақида васият қолдирганлиги ҳақидаги назария юзага қалқиб чиқмагунча, Халифаликка Али р.а. кўпроқ муносиб деган ғоя бир чеккада мудраб ётган эди. Юқорида эслатилган васиятнома тарафдорлари фикрига кўра, Али р.а. сайланишлик ва байъат беришлик йўли билан эмас, васиятнома матни асосида Имом бўлиши керак эди. Бунинг ортидан Али р.а. ва ундан кейин келадиган имомларнинг адашмайдиганлиги, улар қандай қарор қабул қилмасинлар, улар тўғри эканлиги ҳақидаги назария пайдо бўлди. Кейин эса Халифалик мансабини эгаллаган — Абу Бакр, Умар, Усмон р.а.лар масаласи кўтарилди. Юқорида эслатилган васиятнома тарафдорлари Абу Бакр, Умар, Усмон р.а.ларни, уларнинг тарафдорлари ва уларга байъат берган мусулмонларни Али р.а.нинг Халифаликка бошқалардан кўра ҳақлироқ эканлигини билатуриб, шу ишни қилганликларида айбладилар. Ҳаттоки, улар орасида шундайлар топилдики, Абу Бакр, Умар, Усмон р.а.ларни ва уларни қўллаб-қувватлаганларни гўё Пайғамбаримиз с.а.в.нинг васиятларини назарларига илмай, Халифалик ҳуқуқи бўлган инсонга бермаганликлари учун уларни кофирликда айблаб ошириб юбордилар. Улардан бир қанчаси эса ҳаддан ортиқ ғулувга кетиб Али р.а.ни илоҳийлаштиришгача бордилар. Шу тариқа, алоҳида таъкидлаш лозим — бир гуруҳ эмас, балки бир неча гуруҳларга бўлинган шиалар пайдо бўлди.
Энг муҳим шиа гуруҳлари:
- Зайдийлар:
Зайдийлар – Зайд ибн ал-Ҳасан ибн Али ибн ал-Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толибнинг издошлари. Зайдийлар шиа фирқаларининг аҳли суннат ва жамоатга энг яқини ва энг тўғри бўлган мўътадил оқими. Тарихий манбаларга кўра, бу мазҳаб асосчиси Зайд ибн ал-Ҳасан мўътазилалар раҳнамоси бўлган Восил ибн Атонинг шогирди бўлган. Восил ибн Ато Халифаликка ҳаммадан кўра кўпроқ лойиқ бўлишлик шартлари топилмаганларга ҳам Халифа бўлиши мумкин деб фатво берган. “Ҳа, Али ибн Абу Толиб Абу Бакр ва Умардан ҳам кўпроқ Имомликка лойиқ,- дейди Зайд, — аммо бу дегани Абу Бакр ва Умар бошқаруви ғайриқонуний эди дегани эмас”. Зайд ибн Ҳасан Имом васиятга кўра бўлиши керак деган фикр тарафдори эмасди. Ва ҳатто бу васиятда кимнинг Имом бўлиши кўрсатилганига ҳам ишонмас эди.
- Имомиялар:
Шиаларнинг бу оқимини имомия деб аталишига сабаб, уларнинг таълимотидаги эътиқод Имомлик шахсиятида мужассамлашган. Бу таълимот асосчиларининг айтишича, Муҳаммад с.а.в. васиятига кўра Халифалик Али р.а.нинг ҳуқуқи бўлиб, Абу Бакр ва Умар р.а.лар бошқарувни ноқонуний қўлга олганлар. Натижада имомиялар бу икки халифадан юз ўгирадилар. Имомиялар бутун бир оқим эмас, улар ҳам бир қанча гуруҳларга бўлиниб кетади, улар Имомлар шахсиятлари хусусида келиша олмайдилар. Бири имомлар 12 та бўлади дейишса, бошқалари ўзларини Исмоил ибн Жаъфар ас-Содиқнинг издошлари деб атайдилар. Исмоилийлар назарияси моҳияти нуқтаи назаридан кофир ҳисобланишади. Таълимотлари икки қисмдан иборат: “зоҳирий”- ташқи қисми – оддий эътиқод қилувчиларга мўлжалланган бўлиб, шиаларнинг маросимлари ва ҳуқуқий қоидаларидан иборат,“ботиний” – ички қисми — бунга хос бўлганлар, юқори босқичларда турган, кўп нарса билувчи тариқат аъзоларига мўлжалланган. Имомиялар эътиқоди фалсафий (Платон) ва мажусий қарашларга (“ас-Сафо”) асосланиб барпо қилинган. Улар Исломнинг барча фарзлари ва таъқиқларини инкор қилишиб, файласуфларни ўзлариниг элчи ва Пайғамбарлари сифатида қабул қилишганлари туфайли куфрга кетишган.
Хаворижлар ҳам, шиалар ҳам Уммавий халифаларни ҳокимиятни қонунга хилоф равишда тортиб олган золимлардан деб ҳисоблайдилар. Шунинг учун улар бирлашиб баъзан очиқ, баъзан яширин, баъзан муҳмал равишда Уммавийлар Халифалигига қарши курашиб келдилар. Шиалар Халифаликнинг Имоми сифатида Пайғамбар Муҳаммад с.а.в.нинг аҳли байтларидан бирини сайлашга ҳаракат қилганликлари сабабли, Уммавийлар Халифалиги ҳам, Аббосийлар Халифалиги ҳам Пайғамбаримиз с.а.в.нинг аҳли байтига нисбатан кескин сиёсат қўллаб келдилар.
Мутакаллимлар ва қадарийларнинг пайдо бўлиши.
Бу даврда мусулмонлар фатҳ қилинган ерлардаги халқлар билан алоқа қилишни бошладилар. Бу халқлар ўзларининг фалсафаларига, илоҳий назарияларига ва бир қанча масалаларда ўз дунёқарашларига эга эдилар. Аввалига мутакаллимлардан (илми калом) қадарийлар, ундан сўнг мўътазилалар оқими пайдо бўлди.
Мусулмонлар ҳинд ва юнон фалсафаси ва илоҳиёти кириб келганида уларга жавоб бериш учун бу нарсаларни ўрганиш, уларга нисбатан Ислом позициясини тушунтириш жараёнлари кечди. Бу жараёнлар ортидан Восил ибн Ато бошчилигидаги мўътазилалар, Ғилон ад-Дамашқий бошчилигидаги қадарийлар гуруҳи пайдо бўлди. Маъбад ал-Жуҳанийнинг бу бидъатчи гуруҳнинг асосчиси эканлигидаги хабарга келсак, бу ҳақда ислом олими аз-Заҳабий ўзининг “Мезон ал-эътидол” китобида шундай дейди: “Маъбад ал-Жуҳаний яхши тобеъин эди. Лекин унинг қадар масаласида биринчи бўлиб баҳс юритганлиги сабабли бу бидъатнинг кириб келишига сабаб бўлиб қолди”. Маъбад ал-Жуҳаний биринчи бўлиб Ибн ал-Ашъас билан биргаликда баҳс қилганлиги учун Ҳажжож ибн Юсуф ас-Сақофий томонидан ўлдирилган.
Ғилон ад-Дамашқий “қадар” мавзусидаги фикрларини христиан Савсандан ўзлаштирган эди. Тез орада қадарийлар оқими йўқ қилинди, унинг асосчиси Ғилон ад-Дамашқий Ҳишом ибн Абдулмалик томонидан ўлдирилди.
Ривоят қилишларича, халифа Умар ибн Абдулазизга Ғилон ва унинг издошларини “қадар” масаласида муайян бир фикрларини билдирганларини хабарини беришди. Халифа уларни саройга олиб келишларини буюрди. Улар халифа саройига келганларида Умар улардан сўради: “Нима ҳақида гапиряпсизлар?” “Аллоҳ гапирган нарсалар ҳақида, ё Амиралмўъминин”, — деб жавоб беришди қадарийлар. “Аллоҳ нима ҳақида гапирибди?”, — дея қайта сўраган Умарга қадарийлар Аллоҳ Таолонинг қуйидаги сўзларини ўқиб беришди:
هَلْ أَتَىٰ عَلَى الْإِنسَانِ حِينٌ مِّنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُن شَيْئًا مَّذْكُورًا
Аниқки, инсоннинг устига замондан у тилга олгулик бир нарса бўлмаган вақт-муддат ҳам келгандир. [Инсон:1]
إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا
“Албатта, Биз унга йўл кўрсатдик. (У эса) ёки шукр қилгувчи, ёки куфр қилгувчи бўлди”. [Инсон:3]
Буларни тинглаган Халифа Умар уларга қарата: “Бу сурани охирига қадар ўқинг”, яъни Аллоҳ Таолонинг қуйидаги сўзларини ўқинг:
إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذۡكِرَةٞۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلٗا ٢٩ وَمَا تَشَآءُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمٗا
“Албатта, бу (сура) эслатмадир. Бас, ким ҳоҳласа ўз Роббисига йўл оладир. Ва Аллоҳ ҳоҳласагина, сизлар ҳам ҳоҳларсиз. Албатта, Аллоҳ билгувчи ва ҳикматли Зотдир”. [Инсон:29-30]
Шундан сўнг Халифа Умар улардан қайта сўради: “Сизлар бу ҳақда нима деб ўйлайсизлар? Наҳотки сизлар шохларини бўлимларини оласизлар-у, танасини- асосини рад этасизларми?”
Ибн Муҳожир ривоят қилади: “Қачонки, Халифа Умарга қадарийларнинг яна ҳаддан ошганликлари хабарини беришганида, у ғазаб билан уларни келтиришларини буюради. Мен ҳам уларни кутиб олдим ва Халифа Умарнинг орқасида турдим. Уларга қараб Халифа шундай деди:
- “Аллоҳ Иблисни Уни амрига итоат этмаслигини ва саждага кетмаслигини олдиндан билармиди?”, — дея уларни “ҳа” деб жавоб беришлари учун бошини қимирлатиб сўради. Акс ҳолда улар қатл қилинар эди.
Умар кейинги саволни берди:
- “Аллоҳ Одам Ато билан Момо Ҳавони Унинг маън қилганига қарамай, маън қилинган мевани тотишларини олдиндан билармиди?”, — дея уларни “ҳа” деб жавоб беришлари учун бошини қимирлатиб сўради. Акс ҳолда улар қатл қилинар эди. Шундан сўнг Халифа уларга бу оқимнинг ҳамма аъзоларига бунгача қанақа фикрда бўлсалар, шу фикрда қолишларини, ундан сўнг нима деган бўлсалар уни тасдиқламасликлари ҳақида мактуб ёзишни буюрди. Аммо орадан тез ўтмай Халифа Умар бу фоний дунёни тарк этди. Мактуб эса ёзилмади”.
Аллоҳнинг итоаткор қули – Абу Молик.
